Dinleme Eğitimi

​

Dinleme, dilin anlama becerilerinden biridir. Sözlü iletişim sürecinde dil ve sesleri aracılığıyla kodlanan çeşitli sözcüklerin fiziksel olarak algılanması ve bunların zihinsel süreçlerden geçirilip anlamlandırılması biçiminde gerçekleşir. Dilin bir iletişim aracı da olduğu düşünüldüğünde hayli önemli bir beceri olan dinleme ile ilgili çeşitli tanımlar yapılmıştır. 

 

Bunlar:​

• Dinleme, “sözlü iletişim sürecinde etkili anlama ve cevap verme yeteneğidir”.

• Dinleme, “konuşulan kelimelere dikkat etmek, seslerin yanı sıra onları anlamaktır”.

• Dinleme, “konuşan kişinin vermek istediği mesajı, pürüzsüz olarak anlayabilme ve söz konusu uyarana karşı tepkide bulunabilme etkinliğidir”.

​

Bu tanımlardan da anlaşıldığı üzere dinleme, insanların iletişim becerilerinde oldukça önemli görevler üstlenen ve bir anlamlandırma süreci içeren aktif bir süreçtir. Ancak dinleme becerisini salt bir anlamlandırma süreci ya da anlama yetisi olarak sınırlamamak gerekir çünkü günlük yaşamda insanlar çeşitli amaçlarla dinlemeler gerçekleştirebilmektedir. Bu bağlamda Türkçe öğretimi gerçekleştirirken bireylerin günlük yaşamda kullanabilecekleri dil becerilerine hâkim olmaları ve nitelikli birer dil kullanıcısı olmaları amaçlanmalıdır.

​

Dinleme becerisinden söz edilirken mutlaka “işitme” kavramına değinmek gerekir. İşitme, fiziksel bir durumken dinleme, içine işitmeyi de alan aktif, zihinsel bir süreçtir. İşitme, kişinin iradesi dışında gerçekleşebilirken dinleme bir çaba gerektirir. Bu bağlamda her dinlemede bir işitmenin olduğu ancak her işitmede bir dinleme sürecinin olmayabileceği unutulmamalıdır. Okuma sadece yazılı harflere bakmak değildir, bu doğrultuda dinlemenin de sadece ses dalgalarını işitme süreci olarak değerlendirilmemesi gerekir.

Dinlemenin işitme ile farkının dışında bu dil becerisinin yanında “izleme” kavramına da dikkat çekmek gerekir. Çünkü bazı durumlarda (radyo dinleme, şarkı dinleme vb.) sadece dinleme varken bazı durumlarda (tiyatro, sinema vb.) dinlemenin yanında izleme de gerçekleşmektedir. Bu doğrultuda Türkçe öğretim programlarında dinleme becerisi “izleme” kavramı ile bir arada ele alınmış ve bu doğrultuda çeşitli amaç ve kazanımlar belirlenmiştir.

​

Dinleme Süreci

1. Duyum/algı (İşitme)

2. Dikkat (odaklanma-dinleme)

3. Sesleri ayrıştırma (ilişki kurma/sınıflandırma)

4. Tanımlama (anlama/öğrenme)

5. Değerlendirme (Eleştirel düşünme/tepkide bulunma)

6. Kodlama (önemli bilgileri hafızada saklama)

​

Küçük yaşlardan itibaren çocuğun dinleme becerisinin gelişmesi başlıca şu aşamalardan oluşmaktadır:

​

• Çocuk özellikle kendisine yapılan seslenmeler dışında bilinçli olarak dinleme becerisine sahip değildir, sadece bazı belirgin sesleri dinler.

• Başlangıçta çocuk, dinlemek için dikkat kesildiği bir anda dışarıdan gelen ses, ışık, hareket vb. davranışlarla dinlemekten kolayca vazgeçer.

• Dinlerken kendi düşüncelerini ifade etmek konusunda sabırsızlanır. Söylenenlerden çok, kendisiyle ilgilenir.

• Dinledikleri ile kendi deneyimleri arasında çağrışım yoluyla ilgi kurar ve konuşmaya katılır.

• Bu aşamada çocuk, dinleme sürecinde soru ve yorumlarla aktif hâle gelir.

• Duygular, zihinsel faaliyetler ve önceki bilgiler de dinleme sırası ve sonrası uygulamalara katılır.

​

Dinleme Eğitiminin İlkeleri

​

Dinleme eğitiminin faydalı olabilmesi, amaca ulaşabilmesi için uyulması gereken ilkeler şu şekilde sıralanabilir:

​

• Dinleme eğitimine küçük yaşlardan itibaren başlanmalıdır.

• Dinleme eğitimi için okulun ve öğretim programının her türlü imkânından yararlanılmalıdır.

• Dinleme eğitiminin başarılı olabilmesi için öğretmenin de iyi bir dinleyici olması gerekir.

• Dinleme eğitimindeki başarı, kullanılan öğretim yöntem ve tekniklerinin içeriğine bağlıdır.

• Dinleme eğitiminde modern ve güncel öğretim araçlarından yararlanılmalıdır.

​

Yukarıdaki ilkeler incelendiğinde dinleme eğitimine küçük yaşlardan itibaren başlanması gerektiğine vurgu yapıldığı görülmektedir. Bu ilk ilke, dinleme eğitiminin ön koşulu olarak da düşünülebilir.

​

Dinleme Etkinliklerinin Uygulanması Sırasında Öğrencilerin Dikkat Etmeleri Gerekenler

​

Dinleme etkinliklerinin uygulanması sırasında öğrencilerin dikkat etmeleri gerekenler şunlardır:

​

• Dinleme etkinlikleri sırasında öğrenciler yalnızca dinlemelidirler. Dinleme sırasında işitemedikleri ya da anlayamadıkları hususlarla ilgili soru sormaları konusunda öğrenciler uyarılmalıdır.

• Dinleme sırasında kimi nedenlerden dolayı dikkatten kaçan noktalar üzerinde fazla durmamaları, metnin geri kalanını dikkatle dinlemeleri gerektiği öğrencilere açıklanmalıdır.

• Öğrencilere, etkinlik sırasında dinleme öncesi, sırası ve sonrasında öğretmeninin her ikazına uymaları gerektiği söylenmelidir.

• Öğrencilere, dinleme sırasında önemli gördükleri kısımları not almaları gerektiği belirtilmelidir.

​

Demirel, dinleme eğitiminde izlenecek sırayı; dinleme öncesi, sırası ve sonrası olmak üzere üç ana başlık altında ele almaktadır. Bu başlıklar altında yapılacaklar şu şekilde sıralanmaktadır:

​

Dinleme Öncesi

​

• Tanıtma: Dinlenecek konu hakkında genel bilgi verilir.

• Kestirme: Konu hakkında öğrencilerin tahminleri alınır. Dinlenecek metnin başlığı söylenerek içerik tahminlerinin sınırı daraltılır.

• Yeni kelimelerin öğretimi: Dinlenecek metinde geçen yeni kelimeler ve gerekirse yeni cümle kalıpları öğretilir. Yeni öğrenilen kelimeler, bilinen cümle kalıplarıyla; yeni öğrenilen cümle yapıları da bilinen kelimelerle verilir.

• Amaçlı dinleme: Dinleme etkinliği amaçlı yapılmalıdır.

​

Dinleme Sırası

​

• Öğretmen metni yüksek sesle okur.

• Öğrencilerin, metni dinlerken farklı tonlama ve vurgulara dikkat etmesi sağlanır.

• Öğrencilerden, dinleme sonunda sorulacak sorulara cevap verebilmeleri için gerekli gördükleri yerleri not etmeleri istenir.

​

Dinleme Sonrası

​

• Dinleme metniyle ilgili sorulara cevap verilir.

• Dinlenen metnin sözlü ya da yazılı özeti çıkarılır.

• Dinlenen metinle ilgili resimlerin ya da cümlelerin olay sırasına göre dizilmesi istenir.

• Dinlenen metne uygun başlık önerilir.

​

Dinleme Öncesindeki Çalışmalar

​

Bu çalışmalar öğrencileri dinlemeye hazırlamayı amaçlar. Bu hazırlığın hem fiziksel hem de zihinsel boyutları vardır.

​

Fiziksel Boyutlar

​

• Sınıfta sessizliğin sağlanması.

• Sınıftaki öğrencilerin sağlıklı olarak işitebileceği bir şekilde oturması, oturma planının buna göre ayarlanması.

• Sınıfın ne çok sıcak ne çok soğuk olması.

• Sınıf veya okul dışından gelebilecek seslere karşı önlem alınması.

 

Bu fiziksel şartlar sağlandığında öğrencilerin işitmesi ve dolayısıyla rahat dinleyebilmesi sağlanmış olur.

​

Zihinsel Boyutlar

​

Bu süreç motivasyon ve dikkat çekme şeklinde özetlenebilir. Öğrencilere konuyla ilgili sorular sorularak, resimler, fotoğraflar gösterilerek onları dinlemeye hazır hâle getirilmesi gerekir. Böylelikle öğrencilerin dikkati çekilerek dinleme konusunda daha istekli hâle getirilecektir.

​

Dinleme Sırasındaki Çalışmalar

​

Herhangi bir metin okunurken önemli görülen bölümler seçilir ve bunların altı çizilir ya da bu noktalar işaretlenir. Bir metni dinlerken önemli görülen hususların seçilerek bunların not edilmesi önemlidir. Burada öğrenciler, dinlediklerini kendi analiz yeteneklerine göre seçme aşamasını kendi kendilerine halledeceği gibi öğretmen de önemli hususlarda onlara yardımcı olabilir.

Bu aşamada öğrenciler dinlediklerini analiz ederek başka deneyim ve bilgileriyle ilişkilendirir.

​

Dinleme Sonrasındaki Çalışmalar

​

Bu süreçte öğrenciler, dinleme öncesinde üzerinde konuşulan konular ve dinleme sırasında alınan notların yardımıyla, soru sorulmuşsa bu sorular cevaplandırma, dinlenen metni özetleme veya metnin değerlendirmesini yapma vb. çalışmalarla dinleme uygulamasından en üst düzeyde yararlanmaya çalışırlar. Öğretmen öğrencileri yönelttiği soruların dışında öğrencilerden de sınıftaki arkadaşlarına sorular yöneltmelerini isteyebilir. Bu çalışma, dinlenen metnin en ince ayrıntısına kadar anlaşılıp kavranmasını ve sonraki dinleme çalışmalarında öğrencilerin daha dikkatli davranmalarını sağlar.

​

Dinlemeyi Etkileyen Faktörler

​

Dinleme süreci, iç ve dış faktörlerden etkilenir. Bu faktörler ortaya çıktığında sağlıklı dinlemenin gerçekleşmesi pek mümkün olmamaktadır. Dinlemeyi etkileyen unsurlar, altı ana başlık altında toplanabilir.

​

Dinleyiciye Bağlı Faktörler

​

Zekâ: Dinleyiciye bağlı faktörlerin başında zekâ gelmektedir. Dil ile düşünce iç içe olduğu için dil gelişimiyle düşünce gelişimi paralellik göstermektedir. Öğretmenin iyi bir şekilde öğrenciler tarafından dinlenebilmek istiyorsa onların zekâ gelişim seviyelerini göz önüne almasıdır.

​

İşitme: Dinlemenin gerçekleşmesi için ilk şart işitmedir. Bunun için sağlıklı işitme organlarına sahip olmak gerekir.

​

Dinlemenin Öneminin Farkında Olma: Dinleme süreci başlamadan önce öğrencilere, dinlenilecek konu hakkında bir ön bilgi vermek önemlidir. Böylece öğrenci dinleme amacını belirleyebilecek ve dinleme sürecini daha aktif bir şekilde sonlandıracaktır.

​

Konuya Karşı İlgili Olma: Öğrencilerin kendilerine anlatılan konuyu sonuna kadar dinleyebilmeleri için konuya ilgi duymaları gerekmektedir. Anlatılan konuya ilgi duyan öğrenci, dinlemeye ruhen ve bedenen hazır hâle gelmiş olur. Ayrıca seçilen konuların öğrenci seviyesine uygunluğu, ilginin artmasında ya da azalmasında neden olabilir. Hedef kitlenin ilgisi dışında kalan, seviyesinin üzerinde olan, anahtar kelime ve kavramları yeterince tanımayan konular, iyi bir dinleme materyali niteliği taşımaz.

​

Dikkatini Yoğunlaştırma: Dikkat, dinleme etkinliğindeki duyusal özelliklerin başında gelmektedir. Dinleme sırasında öğrenci, pek çok uyaranla karşı karşıyadır. Ancak öğrenci, görsel ve işitsel olarak alınan uyaranların tümüne eşit oranda tepki veremez. Bundan dolayı öğrencinin tüm dikkati, anlatılan konuya ve konuşmacıya yönelmiş olmalıdır. Dikkat kavramının etkili ve kalıcı öğrenme üzerine önemli bir etkisi vardır. Bunun için dinleme sırasında öğrencilerin dikkatlerini dağıtacak unsurların oranının en aza indirilmesi sağlanmalıdır.

 

Öğretmen, öğrencisinin dikkatini şunları yaparak toplayabilir:

​

• Göz teması kurarak.

• Yüz ifadelerini anlamlandırarak.

• Öğrenci bedenini hazır duruma getirerek.

• Öğrenci ile konuşma mesafesini ayarlayarak.

 

Dinleme Amacını Belirleme: Anlatılanları dinlemeye geçmeden önce, dinleme amacının ya da amaçlarının belirlenmesi, dinlenilenlerin anlaşılabilmesi için şarttır. Çünkü amaçsız bir dinleme süreci, istenilen sonuca ulaşmayı engeller. Öğretmen, dinleme etkinliği başlamadan önce öğrencinin kendisine soracağı “Niçin dinlemeliyim?” sorusuna cevap aramasını sağlamalıdır.

 

Dilin İşleyişini Bilme: İşitilen seslerin anlamlandırılması için tarafların aynı dili konuşuyor olması ya da aynı dilin kod sistemini bilmesi gerekir. Dil özelliklerinin bilinmemesi zaman zaman iletişim çatışmalarının ortaya çıkmasına neden olmaktadır.

 

Not: Alınan eğitim, bulunulan çevre ve sosyal özellikler dinleme becerisinin alışkanlığa dönüşmesinde etkilidir. Bu nedenle dinlemenin geliştirilmesinde ait olunan grubun tespit edilmesi önem kazanmaktadır. Dinleyiciler, özelliklerine göre dört gruptur.

 

Öğretmene ya da Konuşmacıya Bağlı Faktörler

 

Dinlemeyi etkileyen faktörlerden biri konuşmacıdan kaynaklanan faktörlerdir. Konuşmacının konuyu aktarma biçimi, beden dili, dinleyicilerle konuşma mesafesini ayarlayabilmesi, dinleyicilerle göz teması kurabilmesi dinlemenin nitelikli bir biçimde gerçekleşmesi üzerinde etkilidir. Eğitim öğretim faaliyetlerinde konuşmacının yerini öğretmen aldığından öğretmenin de bu davranışlara dikkat etmesi gerekir. Bu bağlamda öğrencilerin nitelikli bir dinleme süreci geçirebilmeleri için öğretmenin ders içeriğini zenginleştirmesi ve öğrencilerin dikkat ve ilgilerini çekici faaliyetlere başvurması gerekir.

Bu etmenlerin yanı sıra öğretmen derste sürekli anlatma yöntemini kullanmamalıdır. Bu yöntemin kullanımı, öğrencileri derste pasif bir konuma düşüreceği için aktif dinleme sürecinin gerçekleşmesi mümkün olamaz.

​

Konuşmanın ya da Dersin İçeriği: Dinleme sürecinde dinleme materyali de dinlemeyi olumlu ya da olumsuz olarak etkileme özelliğine sahiptir. Kelimeler tanıdık değilse, düşünceler belirsizse iyi bir dinleyici bile konuyu anlamakta zorluk çekebilir.

​

Dinleme Ortamı: Dinleme, önceden belirlenmiş bir zaman ve yerde olabileceği gibi dinleyicinin seçim yapma şansının olmadığı durumlarda da gerçekleşebilir. Konuşmacıyı görebilecek ve işitebilecek bir mesafede oturmak, dinlenilecek konuya dikkatin yoğunlaştırılmasını kolaylaştırır. Bunun yanı sıra gürültülü bir ortam, dinlemeyi imkânsız bir hâle getirebilir.

​

Dinleme–Anlama Hızı (Dinleme Materyalini Takip Hızı): Dinleme, anlamanın gerçekleşmesini sağlayan bir beceridir. Dinlenilenlerin anlaşılmasında konuşma hızı, önemli bir faktördür. Konuşma hızı ile anlama hızının paralel seyretmemesi, dinleyicinin dinleme sürecinden kopmasına neden olabilir. Bu nedenle konuşma hızı konusunda öğretmenler, sınıf seviyelerine göre kendilerini ayarlamalıdır.

​

Dinleme Süresi: Dinleme sürecinde, dinleme süresi de önemli unsurlardandır. Her bireyin nitelikleri ve becerileri bakımından farklılıkları göz önünde bulundurulduğunda dinleme sürelerinin de birbirinden farklı olduğunu söyleyebiliriz. Dinleme sürecinde bir süre sonra dikkatin dağılması ve dinlememenin başlaması söz konusu olabilir. Böyle durumlarda konuşmacının veya sınıf ortamında öğretmenin dikkati toplayıcı etkinliklere yer vermesi gerekir. Aksi takdirde etkili bir dinleme sürecinin gerçekleşmesi söz konusu olmaz. Sınıf ortamında sağlıklı bir dinleme süresinin ne kadar olması gerektiği konusunda net bilgiler bulunmamaktadır. Öğretmen, sınıf seviyesine göre bu süreyi kendi tespit etmelidir.

​

İyi Dinlemeyi Etkileyen Faktörler

​

İyi bir dinleyici olmadan başarıyı düşünmek oldukça zordur. İyi dinlemeyi etkileyen faktörler şunlardır:

​

• Dinlemenin bilgi kazandırıcı, doğru düşündürücü, doğru davranışa yöneltici bir alışkanlık olduğuna inanmamış olmak.

• Zekâ ve duyma yeteneği eksikliği.

• Konuya ilgi duymamak.

• Konuşanın farklı özellikleriyle (giyinişi, davranışları vb.) ilgilenerek ana fikri kavrayamamak.

• Dinleme sırasında çevresinde göz gezdirerek dikkatini dağıtmak.

• Dinleyicinin bulunduğu çevreye, topluma yabancı olmak.

• Çeşitli nedenlerden dolayı (rahat oturamamak, hasta olmak, çok yemek yemiş olmak, konuşanın sesini işitememek vb.) kendini rahat hissetmemek.

• Konuşma başlamadan önce yaşanan bir olayın ya da üzüntünün etkisinden kurtulamamak.

 

Yukarıdaki faktörlerin biri veya birkaçı söz konusu olduğunda birey, sağlıklı bir dinleme gerçekleştiremez. Bu durum, dinlemenin amacına ulaşmayacağı şeklinde yorumlanabilir.

​

Dinleme Türleri ​

​

Dinleme türleri ile ilgili olarak farklı kaynaklarda farklı sınıflandırmaların varlığı görülmektedir. Ancak belli alanlarda farklı sınıflandırmaların temelde aynı olması söz konusudur. Bu farklı sınıflandırmalar şu şekildedir:

​

• Günlük hayattaki dinleme etkinlikleri; bireysel olarak yapılan dinlemeler (radyo dinleme, televizyon seyretme vb.), kişiler arası yapılan dinlemeler (sohbet etme, telefonda konuşma vb.), grup olarak yapılan dinlemeler (metoda, işleyişe merkezinde bir duyu organı dinleme vb.) şeklinde gerçekleşir. Bu etkinliklerin tümüne birden bakıldığında dinleme, iki temel grup altında toplanabilir:

 

Etkileşimli Dinleme

​

Bu grupta yer alan dinleme etkinlikleri cevap vermeyi içerir. Karşılıklı konuşma sırasında gerçekleşen dinlemelerdir. Etkileşimli dinlemede dinleyici, fazladan sorular sorarak konuşmacıdan konuyu açıklamasını, tekrar etmesini, farklı bir şekilde ifade etmesini isteyebilir.

​

Etkileşimsiz Dinleme

​

Cevap vermeyi içermeyen dinleme etkinlikleridir. Konferans, konuşma ve radyo gibi dinlemeler bu grup içine yer alır. Bu tür dinlemelerde dinleyici soru sormak veya başka nedenlerden dolayı araya giremez.

​

Tydiman ve Butterfield’in Dinleme Türleri

​

• Basit Dinleme: Telefon konuşmaları, arkadaşlarla konuşma vb. durumlardaki dinleme.

• Ayırt Edici Dinleme: Trafikteki sesleri, hayvan seslerini ayırt etmek; bir şeyi vurgularken öğretmenin sesinde meydana gelen değişmeleri fark etmek için dinleme.

• Rahatlama İçin Dinleme: Şiir, hikâye, çeşitli ses kayıtları dinleme.

• Bilgi İçin Dinleme: Anonslar, düşünceleri listelemek için dinleme.

• Fikirleri Düzenleme İçin Dinleme: Farklı kaynaklardan bilgileri düzenleme; bulgular üzerinde tartışma ve bunları özetlemek için dinleme.

• Eleştirel Dinleme: Bir tartışmada, toplantıda konuşmacının amacını analiz etmek; ön yargıları, duyguları, propaganda vb. fark etmek için dinleme.

• Yaratıcı Dinleme: Hoşlanılan müzik, drama vb. dinleme ve düşünceleri, hislerini kendi kelimeleriyle ifade etmek için dinleme.

 

Wolvin ve Coakley ile Kingen’in Dinleme Türleri

​

• Ayırt Edici Dinleme: Sesleri ve görsel uyaranları birbirinden ayırt etmek için yapılan dinleme (Konuşma seslerini, müzik tonlarını, çevreden gelen olağan sesleri, birden çok anlamı olan kelimeleri, sözlü iletişime eşlik eden sözsüz iletişim unsurlarını vb. ayırt etmek için dinleme).

• Estetik Dinleme: Eğlence ve zevk almak için dinleme (Bu tür dinlemede mesajın duygu ve heyecan uyandırması istenir. Bir hikâyenin, şarkının dinlenmesi estetik dinlemeye örnek olarak verilebilir.).

• Etkili Dinleme: Bir mesajı, eleştirel yargıda bulunmadan dinleme (Sebep-sonuç ilişkilerini anlamak, gerçek bilgi ile dinleyicinin çıkarımı yoluyla edindiği bilgiyi ayırt etmek, önceden bilinen ve yeni edinilen bilgiler arasındaki bağlantıları ortaya koymak, ana fikri ve yardımcı fikirleri tespit etmek için dinleme).

​

Tür, Yöntem ve Tekniklere Uygun Dinleme

​

Sağlıklı işitme organına sahip olmayan kişinin dinleme sürecini tam olarak tamamlaması beklenemez. Zihinsel unsurların başında ise zekâ gelmektedir. Özellikle tartışma gibi çabuk düşünmeye ve kavramaya dayanan iletişim türlerinde dinlemenin zihinsel yönü ön plana çıkmaktadır.

​

Bu doğrultuda dinleyici;

​

• Katılımlı dinler.

• Seçici dinler.

• Not alarak dinler.

• Sorgulayarak dinler.

• Bilgi edinmek için haber, sunu, belgesel vb. dinler ve izler.

• Eğlenmek için masal, hikâye, şarkı, tekerleme, tiyatro vb. dinler/izler.

• Şiir ve müzik dinletilerine katılır.

• Grup konuşmalarını ve tartışmalarını dinler.

 

Birinci kademe programında her sınıf seviyesine göre dinleme amaç ve kazanımları ayrı ayrı belirtilmiştir. Dinleme becerisine yönelik olarak 5. sınıfa 3 amaç yer almaktadır. Tür, yöntem ve tekniklere uygun dinleme amacına yönelik kazanımlara bakıldığında katılımlı, seçici, not alarak ve sorgulayıcı dinlemeden bahsedilmektedir. Ancak programda sadece “sorgulayıcı dinleme” açıklanmaktadır.​

 

Öğretim Programlarında Dinleme Tür, Yöntem ve Teknikleri

​

Katılımlı Dinleme: Dinleme sürecinde zihinde oluşan soruların konuşmacıya iletilerek dinlenilenin daha iyi kavranmasıdır. Dinlenilenlerin ve soruların konuşmacıya yansıtılarak karşısındaki dinlediğini hissettirme, konuşmacının rahatlamasını ve iletişimin amacına ulaşmasını da sağlar.

​

Uygulama: Dinleme sırasında başka bir işle uğraşmamak ve konuşmacı ile göz teması kurmak gereklidir. Konuşmacıdan anlatılanlara açıklık getirmesini istemek, konuşmacının sözlerini ve duygularını geri yansıtmak, fikir ve duygularını özetlemek bu uygulamada yapılacaktır. Uygun yerlerde konuşmacının sözleri özetlenmeli veya söylenmek istenen geri bildirimler verilmelidir. Dinleyici, konuyu daha iyi anlamak, istekte bulunmak veya karmaşık bir probleme çözüm sunmak amacıyla da konuşmacıya sorular sorabilir. Böyle durumlarda not alınarak veya ara verilerek “Söylediklerinizi tam olarak anlayamadım. Daha açık söyler misiniz?” gibi açıklama soruları sorulabilir.

​

Not: Katılımlı dinleme, bir bakıma dinleme türleri içerisinde dinlemenin tanımı, en çok yansıtanıdır, denilebilir. Bu, konuşanın deneyimlerine karşılık vermektir ve bu deneyimleri konuşanın hissettiği gibi hissetmeye yönelik ciddi ve samimi bir girişimdir. Bu, konuşanın yansıttığı sözlü ve sözsüz işaretlerin her ikisini yoğun bir dikkat yöneltmeyi gerektirir. Dinleyen, konuşanın yansıttığı içeriği ve buna eşlik eden duyguları yanı konuşanın mesajının anlamını tamamını içeren işaretleri, bir ifade içinde birleştirir. Katılımlı dinleme, söylenen hakkında bir hükme varmaksızın, konuşan kişinin ilettiği duyguların anlaşıldığını belirtmek için söylenenleri geri yansıtarak dinlemektir. Yorum yapmamak ve karşıdaki kişiye duygularının anlaşıldığını göstermek, onun daha fazlasını anlatması için rahat olmasını ve söylediklerinin yargılanma riskinin olmadığını anlamasını sağlamaktır. Böylece yaratılan kabul edici, eleştirel ve yargılayıcı olmayan ortam, konuşmacının kişisel savunmalara başvurmasını engellemekte ve kendilerini güvende hissetmelerini sağlamaktadır.

​

Katılımsız Dinleme/İzleme: Dinleme/izleme sürecinde öğrencilerin dinledikleri üzerinde düşünmelerini sağlayarak zihinsel faaliyetlerini etkin kılmaktır.

​

Uygulama: Dinlenilen metnin bir süreçten mi bahsettiği yoksa bir açıklama mı getirdiği belirlenir. Metnin türüne ve metinden elde edilmek istenilenlere uygun olarak zihinde “Kim, ne, nereye, ne zaman, nasıl?” gibi sorulara cevap bulmaları için öğrenciler yönlendirilir.

​

Not Alarak Dinleme/İzleme: Dinlenilenlerin/izlenilenlerin daha kolay anlaşılmasını ve hatırlanmasını sağlamaktır.

 

Uygulama: Öğrencilerden dinleme/izleme amaçlarına göre notlar almaları istenir. Not alırken dikkat etmeleri gereken noktalar (ana fikrin, önemli ifadelerin, güzel sözlerin not alınması; özgün ifadelerin kullanılması vb.) hatırlatılır. Öğrencilere not alabilecekleri çalışma kâğıtları verilir.

​

Kendini Konuşanın Yerine Koyarak Dinleme/İzleme (Empati Kurma): Dinleyicinin kendisini konuşmacının yerine koyarak onun neler hissettiğini, sözlerinin hangi deneyimleri yansıttığını, kendini ve dünyayı nasıl algıladığını anlamaktır.

 

Uygulama: Öğrencilerden konuşmacının veya dinlediklerini/izlediklerini varlık ve şahıslardan birinin yerine, kendilerini koyarak olayları, duygu ve düşüncelerini anlamaları istenir. Bu yöntemle yapılan dinleme/izleme, diğer kişi ile aynı fikri paylaşma anlamına gelmez. Bir süre için kendi duygu ve düşüncelerinden sıyrılarak olaylara ve durumlara karşısındakinin bakış açısıyla bakmayı ve onu anlamayı gerektirir. Öğrenci, kendini karşısındakinin yerine koyarken o kişiyi, iyi ya da kötü; onun duygularını da doğru ya da yanlış olarak değerlendirmekten kaçınmalıdır. Çünkü ön yargılı yaklaşım karşımızdakini anlamamızı engeller.

​

Yaratıcı Dinleme/İzleme: Öğrencilerin dinlediklerini/izlediklerini yorumlaması ve bunlardan yeni fikirler üretmesidir.

 

Uygulama: Bu yöntem iki şekilde uygulanabilir:​ (1) Katılımsız dinleme/izleme yapılarak konuşmacının sözlerinden yeni düşünce ve hayaller üretilir. (2) Katılımlı dinleme/izleme yapılarak konuşmacının sözlerinden üretilen düşünce ve hayaller ifade edilir. Konuşmacının daha rahat ve yaratıcı düşünmesini sağlamak için yönlendirici sorular sorulur veya cesaret verici sözler söylenir.

 

Yaratıcı düşünce hayal gücü gerektiren ve insanı pek çok muhtemel yanıta, çözüme ya da düşünceye götüren bir düşünme biçimidir. Yaratıcı düşünme becerilerinin geliştirilmesi Türkçe öğretiminde önemli bir yer tutmaktadır. Türkçe programında da yer alan yaratıcı düşünme becerisini geliştirme konusunda Türkçe derslerinde pek çok çalışma yapılmaktadır. Yapılan bu çalışmaların bir kısmı yaratıcı düşünme teknikleri arasında da yer almaktadır. Bunlar; yaratıcı drama, altı düşünme şapkası, beyin fırtınası, yaratıcı yazma, yaratıcı dinleme/izleme çalışmaları vb.dir. Bu çalışmalar, öğrencilerin Türkçeyi kullanarak kendilerini farklı biçimlerde ifade etmelerine imkân sağlamaktadır.

​

Seçici Dinleme/İzleme: Dinlenenlerin/izlenenlerin içinden ilgi ve ihtiyaca yönelik olanların seçilerek dinlenmesi/izlenmesidir.

 

Uygulama: Seçici dinleme/izleme aşağıdaki şekillerde uygulanabilir: (1) Önceden hazırlanmış sorular dağıtılarak öğrencilerden bunların cevaplarını bulmaya yönelik olarak dinlemeleri/izlemeleri istenir. (2) Dinleme/izleme amacına veya ilgi alanına yönelik olarak dinlenenlerden/izlenenlerden bir veya birkaç bölüm/konu seçilerek yalnızca bu kısımlar dikkatle dinlenir/izlenir.

Hazırlanan bir karşılıklı konuşmada (öğretmen-öğrenci, doktor-hasta, satıcı-müşteri vb.) tarafların birbirlerinin konuşmalarından seçme yapmaları ve bunları sınıfta değerlendirmeleri istenir.

​

Eleştirel Dinleme/İzleme: Öğrencilere dinledikleri/izledikleri hakkında soru sorma alışkanlığı kazandırarak konu hakkında düşünmelerini; konuyu olumlu ve olumsuz yanlarıyla, tarafsız bir bakış açısıyla değerlendirmelerini sağlayarak kendi doğrularını buldurmaktır.

 

Uygulama: Sunulan bilginin konuşmacının kişisel duygu ve düşüncelerini mi yansıttığı yoksa bilimsel verilere ve gözlemlere mi dayandığı hızlı bir şekilde analiz edilmelidir. Bunun için öğrencilerin konuya yönelik olarak aşağıdaki soruları sorma becerisini kazanmış olmaları gerekmektedir:

​

• Konuşmacının amacı nedir?

• Konuşmacı konuyla ilgili yeterli bilgi ve birikime sahip mi?

• Verilen bilgiler güncel ve geçerli midir?

• Konu tarafsız bir bakış açısıyla mı ele alınıyor? Eleştiriler doğru mu?

• Alternatif çözüm önerileri sunuluyor mu?

• Çözüm önerileri bilimsel mi?

 

Bir dinleme etkinliği sırasında öğrenci, dinleme türlerinden sadece birini kullanabileceği gibi dinleme amacına uygun birden fazla dinleme türünü de kullanabilir. Dinleme eğitimi sırasında farklı dinleme öğretim yöntem ve tekniklerinden de yararlanılabilir. Bunlardan biri, Truesdale’nin tüm vücutla dinleme yöntemidir. Bu yöntemin amacı; dinlemeyi somut, aktif ve gözlenebilen bir beceriye dönüştürecek aktif davranışları vücudun hissedilebilir parçalarına göre öğreterek öğrencilere, somut dinleme davranışları kazandırarak daha etkili dinleme becerisi sergilemelerini sağlamaktır. Truesdale, yöntemi açıklarken öğrencilere somut dinleme davranışlarını sezdirebilmek için söylenmesi gerekenleri şöyle dile getirmektedir:

​

“Beynimizle dinlediğimiz zaman ses hakkında ya da konuşanın ne dediği hakkında düşünürüz. Dinlerken düşünmeye devam etmeliyiz. Dinleme esnasında konuşana bakarak gözlerimizle dinleriz. Ağzımızı dinlediğimizde sessizsizdir ve konuşma yapılırken konuşmayız çünkü konuşurken dinleyemeyiz. Ayrıca ağzımızda bir şey bulundurmamalıyız. Yani ağzımızda kalem varken, kolye ya da kazak giyerken dinleyemeyiz. Ellerimizle dinlemek de not almamız söyleninceye kadar ellerimizi sabit tutmayı gerektirir. Dinlemeye başlamadan önce kitapların, kalemlerin, kâğıtların üzerinde dikkat etmeliyiz. Karalama yaparken, parmaklarımızı sıraya vururken ya da bacaklarımızı bağlarken dinleyemeyiz. Meşgul olmak bizi konuşanın ne söylediğini düşünmekten alıkoyar. Aynı zamanda meşgul sesler ses çıkartır ve konuşmacıyı duymamızı engeller. Ayaklarımızı yerde ve sabit tutarak dinleyebiliriz. Ayaklarımızı sallamak ve vurmak ses çıkarır ve dikkatimizi dağıtır. Sabit ayaklar duymamızı sağlar ve konuşmacının söylediklerini düşünmemize yardımcı olur. Sandalyede dik oturarak konuşmacıyı dinleyebiliriz. Bu bizim uyanık hissetmemizi sağlar ve dinlemeye hazır olmamıza yardımcı olur. Ayrıca dinlemek için çaba sarf edip etmediğimizi öğretmen de gösterir. Sandalyemizde dik oturduğumuzda konuşmacıyı daha iyi görür ve duyarız.”

​

Not: Yukarıda ifade edilenlere bakıldığında Truesdale’nin zayıf dinleme davranışlarından hareketle somut dinleme davranışlarını açıklamaya çalıştığı söylenebilir. Tüm vücutla dinleme yöntemi, okula zayıf dinleme becerileri ile gelmiş olan öğrencilere dinlemeyi öğretmede kullanılacak bir yöntemdir. Çünkü okulun ilk yıllarında ve okul öncesi eğitimde öğrenciler daha çok bedenleriyle öğrenmeyi tercih etmektedirler. Tüm vücutla dinleme yöntemi, öğrencilere doğru dinleme davranışlarını bedenlerini kullanarak kazandırmaktadır.

​

Bir diğer yöntem Munete’nin birleştirilmiş öğretim sürecidir. Bu süreçte dinleme, konuşma, okuma ve yazma becerileri bir arada ele alınmakta ve bir beceriyle ilgili etkinliklerin, diğerlerini de kapsayacak nitelikte olmasına dikkat edilmektedir. Bu yöntemde öne çıkan beceri konuşma olmakla birlikte bütün becerilerin bir arada düşünülmesi, yöntemin önemli kılmaktadır.

​

ELVES Yöntemi

​

ELVES yöntemi de dinleme eğitiminde kullanılan bir diğer yöntemdir.

​

1. Excite: Ön bilgilerin hatırlanmasını sağlama, dikkat çekme.

2. Listen: Dinleme.

3. Visualize: Görüntüleme, canlandırma.

4. Extend: Geliştirme, detaylandırma.

5. Savor: Özümseme, belleğe yerleştirme.

 

Bu yöntem, dinlediğini anlama becerisinin geliştirilmesi için tasarlanmış ve çocukların okuma isteğini sürekli canlı tutmayı da amaçlamıştır. Dinleme sürecinde belirtilen bu yöntem ve tekniklerin dışında başka yöntem ve tekniklerden de yararlanılabilir. Bu noktada önemli olan dinleme eğitiminin belirli bir plan dâhilinde yürütülmesidir.

​

Sorgulayıcı (Eleştirel) Dinleme: Sorgulayıcı dinleme, bir konuşmada aktarılan duygu, düşünce ve bilgilerin doğruluğu, nedenleri, tutarlılığı gibi yönlerini sorgulayarak dinlemedir. Sorgulayıcı dinlemede öğrenci konuşmacının görüşünü paylaşmasa da olaylara tarafsız bakabilmelidir. Sorgulayıcı dinleme öğrencinin zihinsel becerileri yanında diğer becerilerini de etkilemekte ve geliştirmektedir. Bu dinlemeyle öğrenci, öğrendiği bilgi ve becerileri günlük yaşamına aktarmakta ve uygulamaktadır. Bu durum öğrenme alışkanlığını kazandırdığı ve kalıcı hâle geldiği için ilköğretim yıllarının iyi değerlendirilmesini gerektirmektedir. Öğrencilerin ilköğretim yıllarında sorgulayıcı dinleme becerilerini geliştirmesi, öğrenme-öğretme sürecinde aktif olması ve öğrenmekten zevk alması için gerekli koşullar sağlanmalıdır.

​

Dinleme Kusurları

İnsanların gerçekleştirdiği çeşitli eylemlerde ya da birey olarak insanlarda belli başlı kusurlar olabildiği gibi dinleme sürecinde de çeşitli kusurlardan söz edilebilir. Bireylerin dinleme becerilerinin geliştirilmesi sürecinde bu kusurların tespit edilmesi ve giderilmesi noktasında öğretmenlere görevler düşmektedir. Sonuç olarak dinleme, geliştirilebilen bir beceridir. Bu bağlamda öğretmenlerin, dinleme kusurları ve bunların giderilmesi hususunda gereken bilgilere sahip olmaları beklenir. Belli başlı dinleme kusurlarını şöyle sıralamak mümkündür:

​

İlgisizlik: Dinleme sürecinin en önemli unsurlarından biri ilgidir. Dinleme sürecinde konuya ya da konuşmacıya ilgili olmak en başta gelen dinleme kusurlarındandır. Nitekim iletişim sürecinin en temel unsuru olan dinleyicinin konuşmacıya ya da konuya ilgi duymama durumu bu süreci olumsuz etkileyecektir. Bu bağlamda dinleyicinin, her konunun ilginç bir yanının bulunduğu fikrini benimsememesi, bu kusurun ortadan kaldırılmasında etkili olabilir.

​

Konuşmacının Anlattıklarıyla Değil, Dış Görünüşüyle İlgilenme: Kimi dinleme sürecinde dinleyiciler konuşma konusu ya da iletisi üzerine kafa yormak yerine konuşmacının dış görünüşüne odaklanıp bunlarla ilgilenir. Bu durum, dinleyicinin, iletinin içeriğine odaklanmasını engeller ve dinleme sürecinin amacına ulaşmasına engel olur. Dolayısıyla bu tür dikkat dağıtıcı unsurlar yerine konuşmanın içeriğine yönelmek ve zihnen bunlara odaklanmak tercih edilmelidir.

​

Uygun Olmayan Zamanda ve/veya Şekilde Söz Alma: Bir konuşmanın konuşmasını belli bir plan dâhilinde aktarması sırasında dinleyicinin herhangi bir amaçla uygun anı beklemeden bu süreci kesintiye uğratacak biçimde konuşmacının sözünü kesmemesi gerekir. Okullarda da öğrencilerin en yaygın biçimde gerçekleştirdiği dinleme kusurları arasında bu durum gösterilebilir. Bu duruma dikkat çekmek ve öğrencilere bu becerinin olması gerektiği gibi kazandırılması adına Türkçe öğretim programlarında yer verilerek dikkat çekilmektedir.

​

Konuşmacıyı ve Diğer Dinleyicileri Rahatsız Etme: Dinleme sürecinde konuşmacının rahat biçimde duygu ve düşünce ya da bilgilerini aktarmasını engelleyici tavırlarda bulunmak iletişim sürecini olumsuz etkiler. Toplu hâlde gerçekleştirilen ortamlarda da diğer dinleyicilerin sağlıklı bir dinleme gerçekleştirebilmeleri için onları da rahatsız etmeden dinleme gerçekleştirilmelidir. Bu durum sınıf ortamında da öğrencilere hatırlatılmalı ve arkadaşlarının dinleme sürecini olumsuz etkilememe noktasında öğrencilerin dikkati çekilmelidir. Çünkü aksi durumlarda dinleme/izleme etkinlikleri amacına ulaşamayacaktır.

​

Konuşmacının Anlattığı Her Şeyi Not Almaya Çalışma: Konuşma hızı, yazma hızından yüksektir. Bu yüzden konuşmada anlatılanların hepsini not alması mümkün değildir. Bu konuda bireysel farklılıklar söz konusu olsa da dinleme sürecinde her şeyi not almaya çalışmak, konuşmanın içeriğinin tam olarak anlaşılmasını engelleyebilir. Dolayısıyla dinleme sürecinden istenen sonuca ulaşılamaz. Bu bağlamda öğretmenlerin gereksiz şeyleri not almamaları konusunda uyarılması gerekir. Ayrıca not alma kurallarının da öğrencilere kazandırılması, bu kusurun ortadan kaldırılmasında etkili olacaktır.

​

Konudan Kopma ve Hayale Dalma: Beynin işleyişinde çağrışımların yeri büyüktür. Bu doğrultuda, bir dinleme gerçekleştirilirken bireylerin konuşmacının anlattıklarından tamamen uzaklaştığı ya da konuşma konusundan etkilenerek farklı düşüncelere daldığı durumlar gerçekleşebilir. Bazen de dinleme sırasında edinilen bilgilerle zihinde var olan bilgilerin kıyaslanması amacıyla da bu tür durumlar yaşanabilir. Dolayısıyla dinleyicinin bu konuda daha dikkatli davranması, öğrencilerin de bu durumlar bağlamında farkındalıklarının sağlanması gereklidir.

​

Kendi Söyleyeceklerini Tasarlama: Bazı dinleme süreçlerinde dinleyici söz sırası kendine geldiğinde ne söyleyeceğini zihninde planlarken konuşmacıyı dinlemekten uzaklaşabilmektedir. Zihinde söyleneceklerin tasarlanması sürecinde aynı anda dinlemek mümkün olamayacağından dinleyicilerin ya da öğrencilerin bu durumdan kaçınmaları gerekir. Öğrencilere bu konuda farkındalık yaratmak adına öğretmenlerin çeşitli bilgilendirmelerde bulunması gerekir.

​

Ayrıntılara Odaklanıp Asıl Noktayı Kaçırma: Öğrenciler bazı dinleme konularının ayrıntılarına odaklanıp konuşma metninin asıl iletisini kaçırmaları söz konusu olabilmektedir. Bu dinleme kusurunun ortadan kaldırılması için bireylerin bir konuşmaya ya da konuşma konusuna nelerin ayrıntı, nelerin asıl noktalar olduğunu ayırt edebilme becerilerini kazanmış olmaları gerekir. Bu konuda sınıf ortamında çeşitli uygulamalar yapılmalı; önce cümlelerden, sonra paragraflardan ve daha sonra da metinlerden hareket edilerek çeşitli dinleme etkinlikleri gerçekleştirilmelidir.

​

Ön Yargıların Etkisinden Kurtulamama: Anlayamama korkusunun oluşturduğu stres, dinleme sürecini olumsuz etkiler. Bu durum bazen konuşma konusu ya da konuşmacı hakkında sahip olunan ön yargılar gereğiyle de ortaya çıkabilmektedir. Bu nedenle dinleme sürecinde ön yargılardan sıyrılma noktasında dinleyicilerin bilinçli olmaları gerekmektedir.

​

Bilinmeyen Kelimelere Önem Vermeme: Konuşma, dilde var olan sözcüklerden faydalanılarak gerçekleştirilir. Dinlemenin bir anlama becerisi olduğu düşünüldüğünde bireylerin aktif kelime hazinelerinin bu süreçte etkin olduğu ifade edilebilir. Dinleme sırasında anlamı bilinmeyen kelimeler üzerinde fikir yürütmeyip bağlamdan hareketle anlam çıkarmaya çalışılmalı ve eksikliğin dinleme sürecini olumsuz etkilemesine neden olacaktır. Çünkü anlamı bilinmeyen kelimelerin geçtiği cümlelerin tam olarak anlaşılamaması, dinlemenin amacına ulaşmasına engel oluşturur.

​

Tek Bir Dinleme Yöntemi Kullanma: Dinleme sürecinde amaca uygun yöntem seçmek, dinlemenin amacına ulaşmasında oldukça etkilidir. Dinleyici, bir dinleme sırasında amacına uygun olarak yerine göre not almalı, yerine göre de katılımlı, katılımsız, eleştirel, yaratıcı, seçici dinlemeler gerçekleştirilmelidir. Bu bağlamda öğrencilerin dinleme türleri, yöntem ya da teknikleri hakkında bilgi sahibi olmaları gerekir. Dolayısıyla öğretmenler sınıf ortamında çeşitli dinleme yöntemlerinin uygulanmasına yönelik etkinliklerden faydalanmalıdır.

​

Dinleme Becerisini Ölçme ve Değerlendirme

Hem ana dili hem de yabancı dil öğretiminde çağdaş dil öğretim yaklaşımlarına göre dil becerilerinin öğretiminde başlangıç, süreç ve sonuç olmak üzere üç ayrı ölçme değerlendirme etkinliğinin yapılması anlayışı benimsenmektedir. Anlama becerilerinden biri olan dinlemenin ölçme değerlendirilmesi ile ilgili çeşitli görüşler ortaya atılmıştır. Kimi araştırmacılar dinlemenin hem somut hem de soyut bir süreç içermesi nedeniyle ölçme değerlendirmesi zor bir beceri olarak görmüştür. Kimi araştırmacılar ise diğer anlama becerisi olan okumanın ölçme değerlendirilmesinde başvurulan yöntemlerin dinlemeye uyarlanarak da kullanılabileceği görüşünü savunmuştur.

​

Dinleme, öğrenme yollarından biridir ve somut biçimde uygulanabilir bir beceri olarak kabul edilmektedir. Okuma gibi dinleme de bir anlama ve bilgiyi elde etme yoludur. Bu açıdan dinleme öncesinde öğrencilerin temel kazanımlarla ilgili hazır bulunuşluğunun ölçülmesi; dinleme sürecinde gerçekleştirilen etkinliklerde anlamanın kontrolü için soru-cevaplara başvurulması ve dinleme sonrasında anlamanın gerçekleşip gerçekleşmediğinin, dinlemenin amacına ulaşıp ulaşmadığının kontrol edilmesi için çeşitli ölçme araçlarından faydalanılabilir.

​

Dinleme becerisinin ölçme değerlendirilmesinde başvurulabilecek araçlar şu şekilde sıralanabilir: