Yazma Eğitiminin Amaçları

​

Yazma alanında öğretim sürecini – diğer dil becerilerinin eğitiminde de olduğu gibi – iki ayrı aşamada ele almak gerekir:

​

• Kazanım

• Geliştirme

 

Kazanım: Kazanım, temel bilgilerin öğrenilmesi ve becerilerin kullanılabilecek düzeyde elde edildiği aşamadır. Yazma açısından düşünüldüğünde; harflerin, hecelerin, kelimelerin ve cümlelerin ne olduğunun ve nasıl yazılacağının öğrenilmesi kazanım aşamasında gerçekleşir. Diğer taraftan kazanılan becerilerin etkili bir yazılı anlatımda nasıl kullanılacağının öğrenilmesi ise gelişim aşamasıyla ilgilidir.

Kazanım aşamasında; yazmayla ilgili çeşitli bilgi ve becerilerin elde edildiği, içerik özelliklerinden çok yazma eyleminin kendisine, sayfa düzenine ve yazı sistemine odaklanılan süreç olarak ele almak mümkündür. Ancak bu süreçte içerik oluşturma ile ilgili olarak da temel yeterliliklerin öğrenildiği çalışmalar yapılabilir.

​

Geliştirme: Geliştirme aşamasında ise daha çok içeriğe odaklanılır ve hem içerik hem de biçimle ilgili önceden edinilen bilgi ve becerilerin geliştirilmesi, derinleştirilmesi ve çeşitlendirilmesi söz konusudur.

​

Yazma alanıyla ilgili etkinliklerin kazanım ya da gelişim aşaması kazanımlarından hangisi olduğunu söylemek her zaman kolay değildir.

Bu açıdan ele alınan kazanımın hangi sınıfta hedeflendiğinin tespit edilmesi ve buna göre bir değerlendirme yapılması Türkçe eğitimcilerine kısmen belirli bir fikir verebilir.

​

Not: Yazma eğitimi, 2006 Türkçe programlarıyla başlayan ve en güncel program olan 2019 programına kadar geçen sürede yapılandırıcı anlayışa göre şekillendirilmektedir. Buna göre yazma eğitimi; ilkokul 1. sınıfta ses esaslı cümle yaklaşımıyla öğretilmeye başlanmakta ve ortaokul Türkçe derslerinde de kendini etkili biçimde ifade etme, yazılarında Türkçe kurallarını uygulama gibi kazanımlar doğrultusunda verilmeye devam etmektedir.

​

Yazma Becerisini Geliştirmede Kullanılabilecek Yöntem ve Teknikler

​

Türkçe öğretim programında yazma ile ilgili sıralanan tür, yöntem ve teknikler şu şekildedir:

​

Not Alma: Amaç öğrencilerin okunan veya dinlenilenlerin önemli noktalarını seçebilmesini, bilgi ve düşüncelerini sınıflandırabilmesini ve sistemli çalışma becerilerini kazanmasını sağlayarak zaman kaybını önlemektir.

​

Uygulama: Not almanın öncelikli işlevinin hatırlatmak olduğu, ayrıntılara girilmemesi gerektiği, dinlenilen veya okunulanın olduğu gibi değil de özgün ifadelerle yazılması gerektiği konusunda bilgi verilir. Herhangi bir konuya yönelik bir metin okutulur veya dinletilir. Öğrencilerden okurken veya dinlerken/izlerken önemli noktaları not almaları istenir.

​

Özet Çıkarma: Amaç öğrencilerin anladıklarını kısa ve öz bir şekilde anlatma becerilerini geliştirmek, onlara bilinçli ve düzenli çalışma alışkanlığı kazandırmaktır.

​

Uygulama: Sınıf ortamında okunan veya dinlenen/izlenen bir konu öncelikle öğretmen tarafından özetlenir. Özet çıkarırken dikkat edilmesi gereken hususlar konusunda (eserin iyice anlaşılmış olması, süslü ifadelere tekrarla yer vermemesi, ana fikri kapsayacak şekilde bütünlük içermesi, kişisel görüş ve düşüncelere yer verilmemesi, özgünlükten kendi ifadelerinden oluşması vb.) öğrenciler bilgilendirilir. Öğretmenin rehberliğinde sınıf ortamında yapılan birkaç özet çalışması sonrasında öğrencilere çeşitli metinler verilerek özet çıkarmaları istenir.

​

Boşluk Doldurma: Amaç öğrencilerin okuduklarını, dinlediklerini/izlediklerini anlayarak ve anladıklarını, konunun/metnin bağlamına uygun olarak anlatma becerilerini geliştirmektir.

​

Uygulama: Öğrencilerin okuduklarına, dinlediklerine/izlediklerine yönelik olarak hazırlanan metinler, cümle hâlinde boşluklar bırakılarak öğrencilere dağıtılır. Öğrenciler boşlukları metnin bağlamına uygun ifadelerle doldurur.

​

Kelime ve Kavram Havuzundan Seçerek Yazma: Amaç öğrencilerin öğrendikleri kelime, kavram, atasözü ve deyimleri anlatımlarında kullanmalarını sağlayarak kalıcı kılmak ve böylece söz varlıklarını zenginleştirmektir.

​

Uygulama: Öğretmen tarafından kelime, kavram, atasözü ve deyimlerden oluşan bir havuz oluşturulur. Bunlar kâğıda ya da tahtaya yazılarak öğrencilere verilir. Öğrenciler belirledikleri yazma konusuna veya yazacaklarının ana fikrine bağlı olarak bu kelime, kavram, atasözü ve deyimlerden uygun olanlarını seçerek yazılarında kullanırlar.

​

Serbest Yazma: Amaç öğrencilerin herhangi bir konudaki duygu, düşünce ve hayallerini yazmalarını sağlayarak ifade güçlerini ve yazılı anlatım yeteneklerini geliştirmektir.

​

Uygulama: Öğrenciler bir konu seçerler ve seçtikleri konu hakkındaki duygu, düşünce ve hayallerini tür (şiir, hikâye, tiyatro, masal vb.) sınırlaması olmadan yazarlar. Serbest yazma çalışmalarının sınıfta uygulanma zorunluluğu yoktur. Öğrenciler okul dışında yazdıklarını da öğretmen ve arkadaşlarıyla paylaşabilirler.

​

Kontrollü Yazma: Amaç kelimelerin, cümle yapıları ve ifade kalıplarının Türkçenin kurallarına uygun şekilde yazılmasıdır.

​

Uygulama: Kelime, cümle ve paragraf düzeyinde yapılan kontrollü yazma çalışmaları, öğrencilerin seviyeleri dikkate alınarak cümle ve paragraf düzeyinde ele alınmıştır. Dil bilgisi çalışmalarını da pekiştirmeye yönelik olan bu yöntem farklı şekillerde uygulanabilir.

​

• Öğrencilere örnek bir metin verilir. Öğrenciler metinde geçen anahtar kelimeleri de kullanarak yeni bir metin oluştururlar.

• Bir paragrafı oluşturan cümlelerin yerleri değiştirilir. Öğrenciler, duygu ve düşüncenin akışına göre cümleleri mantıklı bir sıraya koyarak paragrafı yeniden oluştururlar.

​

Güdümlü Yazma: Amaç öğrencilerin bir konu hakkındaki bilgilerini, duygularını ve düşüncelerini etkili bir şekilde anlatma becerilerini geliştirmektir.

​

Uygulama: Öğretmen tarafından belli bir konu hakkında öğrenciler bilgilendirilir. Konu çeşitli yönleriyle sınıf ortamında tartışılıp değerlendirilir. Öğrenciler konu hakkında edindikleri bilgiler ışığında duygu ve düşüncelerini yazılı olarak ifade ederler.

 

Yaratıcı Yazma: Amaç öğrencilerin yazma yeteneklerini ve yaratıcılıklarını geliştirmektir.

​

Uygulama: Bu yöntemde konuyu ve yazılı anlatım türünü öğretmen verebileceği gibi öğrenciler de istedikleri konuyu seçerek yazma çalışması yapabilirler. Daha çok hikâye, şiir ve roman türlerinde kullanılan yaratıcı yazma çalışmalarında, belirlenen konu boş, beyaz bir kâğıdın ortasına yazılır. Çağrışım yoluyla bilinçaltında olan konuyla ilgili her şey, o konu etrafındaki boş kısımlara yazılır. Bilinçaltından çıkan kelimeler alt alta sıralanır ve kelimeler arasında bağlantı kurulur. Herhangi bir noktaya gelindiğinde konunun hangi yönde ele alınacağına karar verilir. Öğrenciler yaşadıklarından, düşündüklerinden ve hayal ettiklerinden hareketle yazarlar.

​

Metin Tamamlama: Amaç öğrencilerin okuduklarından hareketle duygu, düşünce ve hayal dünyalarını zenginleştirmek, onları etkin duruma getirerek yorum yapma ve fikir yürütme becerilerini geliştirmektir.

​

Uygulama: Öğrencilere olay veya düşünce ağırlıklı herhangi bir metnin bölümlerinden birkaçı verilir. Öğrencilerden, okuduklarından hareketle duygu, düşünce veya olayların gelişimine yönelik fikirlerini yazmaları istenir. Metin tamamlamada esas, duygu, düşünce ve olayların metnin genel anlamına ve mantıksal bütünlüğüne bağlı kalınarak tamamlanmasıdır.

​

Tahminde Bulunma: Amaç öğrencilerin okuduklarından hareketle duygu, düşünce ve hayal dünyalarını zenginleştirmek, onları etkin duruma getirerek yorum yapma ve fikir yürütme becerilerini geliştirmektir.

​

Uygulama: Metin tamamlamaya yakın olan bu yöntem, metnin yalnızca gelişimine ve sonucuna değil, metnin öncesine yönelik tahminleri de içerir. Bu yöntemde öğrenciler, yalnızca okuduklarını değil, dinlediklerinin ve izlediklerinin öncesi, başlangıcı, gelişimi ve sonucuna yönelik tahminlerde bulunarak yazma çalışmaları yaparlar.

​

Bir Metni Kendi Kelimeleriyle Yeniden Oluşturma: Amaç öğrencilerin kendilerine özgü ifade şekillerini ve üsluplarını geliştirmektir.

Uygulama: Öğrencilere düşünceye veya olaya dayalı bir metin verilerek okutulur/dinletilir. Metindeki düşünce ve olayları kavrayan öğrenciler “Ben olsaydım nasıl yazardım?” düşüncesinden hareketle metni kendi ifadeleriyle yeniden kurgularlar.

​

Bir Metinden Hareketle Yeni Bir Metin Oluşturma: Amaç öğrencilerin hangi türde yazmaya yatkın olduklarını belirleyerek yaratıcılıklarını o yönde geliştirmektir.

​

Uygulama: Öğrencilere herhangi bir türde (hikâye, şiir, gazete haberi, fıkra, deneme vb.) bir metin verilerek okutulur/dinletilir. Öğrenciler okudukları metinden hareketle, metinde ele alınan duygu, düşünce, hayal veya olayları geliştirerek ve yaratıcılıklarını kullanarak farklı bir türde metin oluştururlar.

​

Duyulardan Hareketle Yazma: Amaç öğrencilerin algılama güçlerini ve dikkatlerini geliştirmektir.

​

Uygulama: Duyuların birini veya birkaçını harekete geçirecek etkinlikler yapılır. Örneğin; öğrencilere müzik dinletilerek kendilerinde uyandırdığı duygu ve düşünceleri yazmaları istenir. Sınıfa getirilen veya öğrencilerden birinin çizmiş olduğu resim hakkında konuşulur. Daha sonra öğrencilerden resimle ilgili duygu, düşünce, hayal veya izlenimlerini yazmaları istenir.

​

Grup Olarak Yazma: Amaç öğrencilerin çevreleriyle iletişim kurmalarını, iş birliği yapmalarını ve birbirleriyle etkileşimde bulunarak grup bilinci kazanmalarını sağlamak, böylece kişisel gelişimlerine yardımcı olmaktır.

​

Yazmanın Psikolojik ve Sosyolojik Açıdan Önemi

​

Yazma, yirmi birinci yüzyıla girerken de kişisel ve toplumsal açıdan önemini korumaya devam etmektedir. Yazmanın psikolojik boyutları ele alınırken dile getirilen düşünceler aşağıdaki gibidir:

​

• Yazma, kişinin anlatma ihtiyacıyla teşekkül etmiştir.

• Yazma, kişinin duygu ve düşüncelerini anlatma açısından seçeceği en sağlıklı yoldur.

• Yazma, kişiye kendi duygu ve düşünceleriyle ilgili sorgulama yapma imkânı verir.

• Yazma, kişinin kendi duygu ve düşüncelerine düzen vermesine katkı sağlar.

• Yazma, kişilerin muhakeme yeteneklerine doğrudan katkıda bulunur.

• Yazma, insanları toplumun bir ferdi hâline getirir.

• Yazma, birey ile devlet arasındaki iletişimin temel yoludur.

• Yazma, yaratıcı düşünme becerisini geliştirir.

• Yazma, empatik düşünmeyi güçlendirir.

• Yazma, kişinin çevresiyle iletişim kurmak için seçtiği yollardan biridir.

• Yazma, mesleki görevlerin yerine getirilmesinin bir aracıdır.

• Yazma, insanın kalıcı olma arzusunu gerçekleştirebileceği yollardan biridir.

• Yazma, kişilere öz güven ve öz yeterlilik duygusu aşılar.

• Yazma, kişilere belli bir statü kazandırır.

 

Not: Yazmanın kişilere olduğu gibi toplumun tamamına da birçok katkısı vardır. Kimi milletlerin yazıyı hiç tanışmamış, bir yazı sistemi dahi geliştirmemiş oldukları unutulmamalıdır. Yazı, toplumun geliştiğinin ve dünya üzerinde var olmasının hem bir aracı hem de önemli bir göstergesidir. Kültürün korunmasının ve geliştirilerek gelecek kuşaklara aktarılmasının da ancak yazı sağlar.

​

Yazılı Anlatımın Aşamaları

​

Yazılı anlatım aşağıda sıralanan aşamalardan geçilerek oluşturulur:

​

• Hazırlık

• Taslak oluşturma

• Düzenleme

• Düzeltme

• Yayımlama ve paylaşım

 

Bu aşamaların gerçekleşmesi her zaman aynı sırada olmaz; öğrencinin yazma yeterliliği, yazma amacı ve metin türü vb. bu sıralamayı değiştirebilir.

​

Yazmadan önce düşüncelerin organize edilmesi, konunun amaca bağlı olarak sınırlandırılması, yazının taslağının oluşturulması ve ifadelerin, düşüncelerin gözden geçirilmesi gerekir. Ardından yazılmakta olan yazıda çeşitli düzenleme ve düzeltmeler yapılır.

Yazılı anlatım oluşturulurken izlenen süreçler aşağıdaki gibi açıklanabilmektedir.

​

Hazırlık: Hazırlık, yazma eğitiminin en önemli aşamasıdır. Ancak yazı faaliyetlerinin büyük bir çoğunluğunda hazırlık çalışmalarının yapılmadığı gözlenmektedir. Oysa Murray’e göre yazmaya ayrılan sürenin %70’inin hazırlık çalışmalarına verilmesi gerekmektedir.

Hazırlık aşamasında, öğrenciler yazmak için gerekli zihinsel ve fiziksel bir hazırlık gerçekleştirmektedirler.

​

Zihinsel hazırlık için aşağıdaki işlemlerin yapılması mümkündür:

​

• Konuyla ilgili bilgi düzeyini artırıcı araştırmalar yapmak

• Konuyla ilgili başkalarıyla görüş alışverişinde bulunmak

• Çağrışım haritaları hazırlamak

• Anlatım planını yapmak

• Anlatımda kullanılabilecek ifadeleri seçmek

 

Fiziksel olarak hazırlanmak ise;

​

• Yazmayı zorlaştırıcı etkenlerin ortamdan uzaklaştırılması

• Uygun ışık, ortam sıcaklığı gibi hususların ayarlanması

• Yazmak için en uygun kâğıt ve kalemin seçilmesi

• Yazarken doğru ve rahat bir oturuşun sağlanması

 

Hazırlık aşamasında aşağıdaki çalışmalar yapılır:

​

• Konu seçimi

• Amaç belirleme

• Hedef kitleyi belirleme (yazının muhatabını belirleme)

• Yazı türünü belirleme

• Konuyla ilgili düşünceleri ortaya koyma ve organize etme

 

Hazırlık aşamasında yapılabilecek etkinlikleri ayrı ayrı ele almakta yarar vardır.

 

Konu Seçimi ve Amaç Belirleme

​

Konu seçimi, hazırlık aşamasında kişilerin çok zorlandıkları hususlardan biridir. Ayrıca yazma amacının belirlenmesi yazma konusunun belirlenmesiyle eş zamanlı olarak yapılmalıdır.

​

Yazma amacı konuya ve okuyucu özelliğine göre değişebilen niteliktedir. Konunun okuyucu özelliği dikkate alınarak aktarılması, yazma amacının gerçekleşmesini kolaylaştıracaktır.

​

Konu Seçimi

Öğretmenin konuyu hazır olarak vermesi öğrenciler açısından iyi bir durum olarak görülmemektedir. Verilen konuyla ilgili olarak, bu konunun öğrencinin yazma eylemine girebileceği kadar ilgisini çekmemesi, yeterli bilgisinin çok zayıf olması, o konu hakkında hiçbir düşüncesinin olmaması, günlük hayatında o konunun karşılığı bulunmaması gibi birçok olumsuzluk yaşanabilir. Bu durumda çocuk yazma sürecine büyük bir sıkıntı çekerek başlayacaktır. Ne var ki öğrencilere yazılarında ele alacakları bir konunun verilmemesi de kimi zaman yazı çalışmalarına başlamasını geciktirebilir. Özellikle öğrenci gözlem yapabilme, yaratıcı düşünebilme yetenekleri açısından zayıfsa, öğrencinin ilgisini çeken hususlar çok az sayıda ise bu öğrencinin kendi bilgi birikimlerinden hareketle bir konu seçmesi ve o konu seçiminin öğrencinin bilgi dağarcığını geliştiren, ilgi duyduğu konuları yelpazesini genişleten çalışmalarla yapılmasının mümkün olacağı unutulmamalıdır.

​

Öğrencilerin farklı türlerde metinler oluşturmasına kaynaklık edecek birikime sahip olabilir. Ancak öğrencilerin farklı türlerde metinler oluşturması için yapılan bütün faaliyetlerde onlara ilkin farklı türden metinler okutulur ve aynı farklı konuların metin türlerine göre nasıl farklı bir şekilde işlendiği üzerinde durulur ve metin türlerinin özellikleri incelenir. Onlardan metinlerin konusuyla ilgili araştırma yapması değil, aynı konuyu ele alan farklı türlerde metinler bulması istenir.

​

Öğrencilerin kendi yazdıklarını değerlendirmesi, yazma kuralları, yazma yöntem ve teknik bilgisi ile metin türüne ait donanımını işe koşularak mukayese edilmesiyle gerçekleşir. Bu değerlendirme farklı yollarla olabilir. Ancak yazılacak konuyla ilgili araştırma yapılması öğrenciye kendi yazdıklarını içerik ya da şekil açısından değerlendirme amacından çok, yazının içeriğini belirlemesi ve yazma eylemini planlaması amacıyla gerçekleştirilir.

​

Konunun Sınırlandırılması

Yazılı anlatımda seçilen konunun sınırlandırılması, başarıyı sağlayan temel unsurlardan biridir. Konu sınırlandırılmazsa ifadeler nitelik kazanmaz, söylenenler genel düzeyde kalır, yazıda derinleşme vücuda gelemez ve ele alınan konu hakkında her şeye değinileceğinden bütünlük sağlanamaz, konudan sapmalar olur.

​

Konu sınırlandırılırken aşağıdaki hususlara dikkat edilmesi gerekir:

​

• Okuyucumuz kimdir? Yaşı, ilgileri, kültür düzeyi, toplumsal durumu vb. nedir?

• Yazımızın uzunluğu ne kadar olacak?

• Konunun hangi yönü üzerinde bilgi, görüş ve yaşantımız vardır?

• Konuyu geliştirmek için gerekli kaynakları bulabilir miyiz? Bunlardan kolayca yararlanabilir miyiz?

 

Konunun sınırlandırılması, yazıyı yazma amacını da beraberinde getirir. Yazının amacı ise yazarın o yazıyı yazmaktaki amacıdır, o yazıyla neye ulaşmaya çalıştığıdır. Konuyla ilgili yapılacak etkinliklerde doğru yöntem ve tekniğin seçilmesi; konunun sınırlandırılması ve amacın belirlenmesi kadar önemlidir.

​

Hazırlık Aşamasında Yapılan İşlemler

​

Hazırlık, zihindeki bilgilerin taranması ve gözden geçirilmesiyle başlar. Bu süreçte aşağıdaki işlemler gerçekleştirilir:

​

• Yazma konusu saptanır.

• Konudaki düşünceler belirlenir.

• Yazıda öne çıkarılacak düşünceler tespit edilir.

• Ana fikir tasavvur edilir.

• Ana fikre bağlı yardımcı fikirler oluşturulur.

• Açık olmayan hususlar ya da fikirleri daha net görebilmek için konuyla ilgili sorular ortaya çıkarılır.

• Düşünceyi etkili şekilde ifade etmeyi sağlayacak anlatım üslubu benimsenir.

• Metin türü kararlaştırılır.

• Anlatım yöntemi ve düşünceyi yönlendirici, geliştirici teknikler araştırılır ve uygulanır.

• Düşünceyi destekleyecek veriler, örnekler ve sözler araştırılır.

• Olayları derinleştirmek ve düşünceleri etkili hâle getirmek için alt olaylar ya da detaylar araştırılır.

 

Hazırlık çalışmaları, zihindeki bilgilerin taranması sürecinin değerlendirilmesi olarak görülebilir. Bu aşamada Türkçe öğretmeninin öğrencilere rehberlik edecek yeterlilikte olması gerekir.

​

Yazının biçimsel özellikleri belirlenmesi ve içerik çerçevesinin çıkarılması; zihindeki bilgilerin taranması, gözden geçirilmesi ve gerekli kaynakların toplanarak anlatım yolunun benimsenmesinden sonra zihinde yapılan bir tasarım oluşturulmasıyla gerçekleştirilir.

Zihinsel tasarım olarak da adlandırılabilecek bu aşamada yazının sınırları, türü, yöntemi, yapısı ve içeriği kararlaştırılmakta; yazıda yer alacak düşünceler kendi aralarında sıralanmakta, derinleştirilmekte ve organik bir biçimde metin oluşturabilecek bütünlük içerisinde düzenlenmektedir.

​

Düşüncelerin düzenlenmesi; sıralama, tasnif etme, birbirleri arasında bağlantılar kurma, eşleştirme ve ayrıştırma, eleştirme, tahmin etme ve değerlendirme gibi zihinsel faaliyetlerle gerçekleştirilir. Seçilen bilgiler bu aşamada mantıksal bir şekilde bir araya getirilerek bir metnin büyük oranda tamamlanması sağlanır.

​

Bu aşamada bilgilerin basitten karmaşığa, genelden ayrıntıya inilmesi gibi konunun anlaşılmasını kolaylaştıracak çeşitli anlatım yollarının kullanıldığı metinler bolca okunmalı, bu anlatım yollarından biri veya birkaçıyla yazı çalışmaları yapılmalıdır.

​

Taslak Oluşturma

​

Taslak oluşturma, metnin kendisini oluşturmadan önce yapılan zihinsel egzersizler ve karalamalar olarak adlandırılabilir.

Yazının taslağı, konu ve yazma amacını destekleyen düşüncelerin yazıya geçirilmesi, anlatım planının oluşturulmasıyla başlar.

Bir yazının taslağında konunun ana ve alt başlıkları, konuyu geliştirme için benimsenen anlatım akışı (giriş–gelişme–sonuç / serim–düğüm–çözüm vb.) yazıya geçirilir.

​

Düzeltme

​

Türkçe eğitimi açısından yazının düzeltilmesi; yazının sayfa düzeni, harflerin çizilmesi, noktalama işaretlerinin yerinde kullanılması, heceleme kurallarının kavranması gibi hususların uygulanarak öğrenildiği aşamadır.

​

Dil bilgisi ve imla kurallarının öğrenilmesinde yazı çalışmalarına dayanan alıştırmaların büyük katkısı olmaktadır.

Dil bilgisi kuralları yazıda kâğıt üzerinde somutlaşmakta, takibi kolaylaşan bir örnek üzerinde vücut bulmaktadır. Böylece çocuk dil bilgisi kurallarıyla ilgili kendi uygulamalarını daha net görebilmekte, hatalarını kolayca fark edebilmektedir. Aynı şey, imla kurallarının uygulanması ve bu konudaki eksikliklerin giderilmesi için de geçerlidir.

​

Dil bilgisi kuralları daha çok anlatılan düşünceyle, anlatılanlar dizimi açısından değerlendirilmesiyle; kelime ilişkisini kavranmasıyla ilgili düşünülürken imla kuralları söz diziminde yer alan kelimelerin doğru yazılması, anlam üzerinde etkili olan noktalama işaretlerinin yerinde kullanılması ile ilişkilidir.

​

Noktalama işaretleri, en başarılı şekilde yazıyı düzeltme çalışmalarında öğrenilmektedir.

​

Düzeltme aşamasında aşağıdaki etkinlikler yapılabilir:

​

• Öğrencinin yazdıktan sonra ara verip kendi yazdıklarını yeniden okuyarak düzeltmesi

• Yanlışlara odaklanılan bir okuma tutumuyla metnin yeniden okunması ve hataların düzeltilmesi

• Yanlışların uzman kişilerce düzeltilmesi ve bunun öğrenciye bildirilmesi

• Yanlış kullanımları olduğu çeşitli yazıların sınıf ortamına getirilerek sınıfça düzeltilmesi

​

Düzeltme aşamasında dikkat edilecek hususlar:

​​

• Düzeltmelerde metnin birkaç kere yeniden okunmasına çalışılmalıdır.

• Okumalar arasında belirli bir süre geçmesine özen gösterilmesinde yarar vardır.

• Düzeltici okumada aceleci olunmamalı, kelime kelime, cümle cümle metin yeniden okunmalıdır.

• Düzeltici okumada, anlatım kusurlarının göz ardı edilmesi söz konusu olmamalı; hatta düzeltme maksadıyla okuyanlar, okuduklarından anladıkları ve anlatımdaki doğruluk konusunda şüpheli davranmalıdır.

 

Öğretmenin kendi yazısını çocuklarla birlikte ya da çocuklara sezdirerek düzeltmesi, düzeltme aşamasında yapılabilecek önemli öğretmen faaliyetlerinden biridir. Bu uygulama ile öğrenciler kendi yazılarını düzeltmelerine isteklendirilebilir. Ayrıca bir yazıda birtakım yanlışlıkların olabileceği, yanlışları gidermek için kişinin ne kadar çalıştığının önemli olduğu vurgulanarak çocukların yazılarındaki yanlışlarından dolayı hayal kırıklığı yaşamalarının önüne geçilebilir. Ayrıca öğretmenin öğrencilerin huzurunda yazısını düzeltmesi, dikkatli öğrenciler için bu aşamada yapılabilecek işlemlerle ilgili ipucu sunması ve rehberlik etmesi açısından da yararlı olacaktır.

Yazıların düzeltilmesinde, yanlış kelimenin seçilmesinden kaynaklanan hataların düzeltilmesinde sözlükler; yazım ve noktalama kurallarının uygulanışındaki yanlışlıkların giderilmesinde ise Türk Dil Kurumunun Yazım Kılavuzu esas alınmalıdır. Öğretmen tarafından yapılan düzeltmelerde bu kaynaklara atıfta bulunulmalı, çocukların kendi yazdıklarını düzeltmek amacıyla okudukları süre zarfında mutlaka yanlarında sözlük ve Yazım Kılavuzu bulundurmalarına dikkat edilmelidir.

​

Yayımlama

​

Yazı bu aşamada tamamlanmış ve başkalarıyla paylaşılmaya hazır hâle gelmiştir. Yazının başkalarıyla paylaşılmasına yayımlama adı verilir. Konuya, yayım amacına ve kullanılacak ortama göre farklı paylaşım yolları tercih edilebilir.

Yayımlama ile ilgili temel amaç, öğrencilerin yazdıklarını başkalarıyla paylaşmalarını sağlamaktır. Yazılar okul panosunda, sınıfta, okul gazetesinde, dergide, kitapçıkta veya dijital ortamlarda yayımlanabilir.

​

Öğrencilerin yazılarını paylaşma konusunda istekli olmaları desteklenmelidir. Özellikle paylaşmaktan çekinen öğrenciler cesaretlendirilmeli; yazılarının değerli olduğu hissettirilmelidir.

​

Yayımlama aşamasında yapılabilecek etkinliklerden bazıları şunlardır:

​

• Kitapçık hazırlayıp aileyle paylaşma

• Yazıları sesli olarak okuyup kaydetme

• Poster hazırlama

• Okul panosunda sergileme

• Sınıfta paylaşma

• Okul gazetesi veya dergisinde yayımlama

 

Yayımlama sürecinde öğrencilerin yazıları hakkında geri bildirim almaları ve yazmaya karşı olumlu tutum geliştirmeleri amaçlanır.

​

Yazılı Anlatım Unsurları

​

Yazılı anlatım; duygu ve düşüncelerin harf kullanılarak aktarılmasıdır.

​

Yazılı anlatımın temel unsurları:

​

• Konu ve tema

• Ana fikir

• Başlık

• Plan

• Paragraf

 

Konu, Tema: Yazı mutlaka bir konu üzerine kurulur. Konuşmada, yazıda, eserde ele alınan düşünce, olay veya duruma konu denir. Yazıda sık sık vurgulanan, tanıtılan, dile getirilen ifadeler konuyu oluşturur. Başka bir deyişle konu; üzerinde söz söylenen, yazı yazılan, düşünce üretilen bir duygu, bir fikir, bir problem ya da bir olaydır. Yazmaya ve konuşmaya değer her şey bir yazılı anlatımın konusu olabilir. Başboş, ne anlatmak istediği belli olmayan, konusu bir yazı olmaz. Yazı yazmaya karar veren kişi her varlık, her olay, her düşünceyi konu olarak seçebilir.

​

Ana Fikir: Ana fikir çalışmaları yapmak, yazma eğitiminde en zor konulardan biridir. Ne yazık ki öğrencilerin okuduklarındaki ana fikri bulma ve yazılarında ana fikir oluşturma konusunda ciddi eksiklikleri vardır.

​

Öğrencilerin yazılarında ana fikirle ilgili yanlış uygulamalarından bazıları şunlardır:

​

• Ana fikri mutlaka bir cümle ile ifade etmeye çalışmaları (Oysa ana fikrin her zaman bir cümle ile yazılması şart değildir.).

• Ana fikir cümlesi yazmaları istendiğinde kalıplaşmış hükümler ve tek tip cümleler kurmaları. Öğrencilerin ifade ettikleri ana fikir cümleleri çoğu zaman klişe ifadelerden oluşur. Bu nedenle özgün çalışmalar yaptırılmalıdır.

• Atasözü ve vecizelerden yararlanarak ana fikir oluşturmaya çalışmaları. Ana fikri atasözü ve vecizelere bağlamak her zaman doğru değildir; bu durum öğrencilerin özgün duygu ve düşüncelerini ortaya koymalarını engelleyebilir.

• Yazılarında ana fikri destekleyen kanıtlar, örneklendirmeler ve yardımcı düşünceler üretme becerileri üzerinde yeterince çalışmamaları.

 

Gerek okuma gerekse yazma çalışmalarında ana fikirle ilgili etkinlikler geniş bir zamana yayılmalı, her öğrenciyle tek tek ilgilenilmeli ve öğrencilerin birbirinden farklı ana fikirler üretebilmelerine olanak sağlanmalıdır.

Ana fikir, metin içinde sabit bir yerde değildir; bazen bir cümleyle açıkça verilebilir, bazen dolaylı biçimde sezdirilebilir, bazen de okuyucunun ipuçlarından hareketle ulaşması beklenir.

​

Ana fikir ve yardımcı fikirlerin oluşturulmasında cümlenin doğru kurulması ve kullanılması büyük önem taşır. Cümle, insanın aktarmak istediklerini belirli kurallar içinde ifade ettiği en küçük anlatım birimidir. Cümlede kelimeler gelişigüzel bir araya getirilmez; belirli kurallara göre anlamlı cümleler oluşturulur.

​

Başlık: Başlık, yazılı anlatımın ögelerinden biridir. Duyguya ve olaya dayalı eserlerde olduğu gibi düşünceye dayalı metinlerde de başlık, eserin bütünlüğü ile sıkı bir ilişki içinde olan, ilgi uyandırıcı ve dikkat çekici kelime/kelimelerdir. Başlık, temel fikirle uyumlu ise metinde savunulan düşünceyi daha güçlü hâle getirir.

​

Bir yazıya başlık koyulurken aşağıdaki hususlara dikkat edilmelidir:

​

• Yazının konusu ve ana düşüncesiyle ilişkili olmalıdır.

• Kısa ve öz olmalıdır.

• İlgi çekici olmalıdır.

• Okuyucuya yazının içeriği hakkında fikir vermelidir.

• Okuyucuyu yanıltıcı nitelikte olmamalıdır.

• Yazının ilk cümlesi başlık olarak kullanılmamalıdır.

 

Başlık seçimi, öğrencilerin yazma çalışmalarında zorlandıkları hususlardan biridir. Öğrencilerin başlık olarak seçtikleri kelime veya kelime grubunun;

​

• yazının bütününü yansıtmaması,

• konuyla olan bağlantısının zayıf kalması,

• dikkat çekici olmaması,

• uzun cümle ya da adlandırmalardan oluşması,

• yazıyı temsil edebilecek uzunlukta olmaması

 

gibi özellikler taşıması, başlığın başarılı bir şekilde metni ifade edememesine engel olmaktadır.

Yazının sonunda başlık seçimi aşağıdaki durumların bir göstergesi gibidir:

​

• Birey, yazma eylemini gelişigüzel oluşturacaktır.

• Anlatım belirli bir ana fikre ulaşmayacaktır.

• Yazıda düşünceler dağınık bir şekilde ifade edilecektir.

• Anlatım şekli ve üslubu düşünülmemiştir.

• Metni yazma amacı belirlenmemiştir.

• Yazıyı yazan kişi, sesleneceği insanların kim olduğunu bilmemektedir.

• Yazıdaki kompozisyonu bir metin türü olarak algılayan bir öğrenci ile karşı karşıya kalınmakta ya da bu yönde bir eğitim verilmektedir.

 

Yazma eğitimiyle ilgili olan tasarlama ve düzenleme çalışmalarından hemen sonra yazılacak yazıya başlık seçilmelidir. Çok nadir durumlarda başlık seçimi sona bırakılabilir. Ancak hiçbir koşulda bu genel uygulama hâline getirilmemelidir.

 

Plan: Yazılı anlatımda yer alan bir diğer unsur ise plandır. Plan, “yazının veya konuşmanın içeriğini oluşturacak düşüncelerin, duyguların, gözlemlerin ve yaşantıların aralarındaki ilişkilere ve önem derecelerine göre sıralanması işidir.” Yazıya plan yaparak başlamak yazılı anlatım açısından yararlıdır.

​

Planın yararları:

​

• Yazıda birlik, bütünlük ve uyumluluk sağlar.

• Düşüncelerin ve ele alınan olayın gelişiminde mantık düzeninin oluşmasına zemin hazırlar.

• Düşünce ve söz tekrarlarını önler.

• Duygu, hayal ve fikirlerin en uygun sözcük ve deyimlerle anlatılmasına yardımcı olur. Bu da dağınıklığı ve karışıklığı ortadan kaldırır.

• Yazmayı kolaylaştırır.

• Yazma süresini kısaltır.

• Yazının anlaşılmasını kolaylaştırır.

• Paragrafların uygun yerlerde yapılmasını ve bulunmasını sağlar.