OKUMA STRATEJİLERİ 

 

Okuma Öncesi Etkinlikler: Göz gezdirme, Okuma için amaç oluşturma / hedef belirleme. Ön bilgileri okuma ortamına getirme, Görsellerden ve başlıklardan hareketle, metnin konusuna ilişkin tahminler için beyin fırtınası yapma 

 

Okuma Sırasında Etkinlikler: Akıcı bir şekilde okuma, Anlamayı kontrol etme, Yardımcı stratejileri kullanma İrdeleme, Not alma, Okunanları canlandırma 

 

Okuma Sonrasında Etkinlikler: Özetlemeler yapma, Sentezler yapma, Çözümleme ve değerlendirmeler yapma Ana düşünce ve yardımcı düşünceleri belirleme, Kavram haritaları, tablo ve grafikleri oluşturma, Sorular sorma. yanıtlama ve oluşturma, Yansıtıcı düşünmeyi sağlama (Akyol, 2006: 483). 

 

Okuma Öncesi; 

• Okuma amacını belirleme, 

• Genel olarak metnin yapısına bakma, 

• Metinle ilgili ön bilgileri hatırlama, ön bilgileri harekete geçirme 

• Metnin başlık / başlıklarından ve görsellerden konuyu tahmin etme. 

• Nelere dikkat edeceğine karar verme 

• Güdülenme 

• Görsel yorumlama 

• Sorular belirleme (Soru sorarak okuma) 

• Okuma hızını belirleme 

• Anahtar kelimelerle çalışma 

 

Okuma Sırası; 

• Merindeki görsel ögelere dikkat etme, 

• Not alma, 

• Okuma hızını ayarlama, 

• Önemli bilgiyi işaretleme, 

• Sözlük gibi başvuru kaynakları kullanma, 

• Dikkat dağılınca okuduğu kısma geri dönme, 

• Metin zor olduğunda üzerinde iyice yoğunlaşma, gerekirse sesli okuma yapma, 

• Belli aralıklarla durup ne okuduğunu düşünme, 

• Bağlama yönelik ipuçları kullanma, 

• Bilginin kalıcılığını sağlamak amacıyla şemalaştırma veya resimleştirme 

• Noktalama işaretlerine ve kalın veya italik yazımlara dikkat etme. 

• Çelişkili bir bilgiyle karşılaşınca daha önce okuduklarını kontrol etme. 

• Anlamını bilmediği kelimeleri cümlenin gelişinden tahmin etme veya ek köklerine ayırarak bulmaya çalışma 

• Akıcı okuma 

• Anlamayı kontrol etme 

• Canlandırma/drama 

• Tahmin etme/zihinde canlandırma 

• Tekrar okuma 

• Günlük hayatla ilişkilendirme 

• Sorular sorma/sorulara yanıt arama 

 

Okuma Sonrası; 

• Okumadan önce metin hakkındaki tahminlerin doğru olup olmadığını kontrol etme. 

• Metindeki düşünceleri özetleme

• Metindeki düşünceler arası ilişkiyi görmek için metni yeniden gözden geçirme. 

• Ana fikir ve yan fikirleri bulma

• Metinle ilgili başkalarıyla tartışma 

• Görselleştirme (tablo, grafik, kavram haritası vb.) 

• Analiz ve sentezler yapma 

 

Okuma Türleri

​

Göz atarak okuma: Bu tür okumada, eser hakkında genel bir düşünce edinmek esastır. Bu yüzden eserin sadece içindekiler bölümüne, kimin tarafından yazıldığına öyle bir bakılır. Bu okuma biçimine, ayaküstü okuma da denmektedir. Tam bir anlama ve algılama söz konusu olmadığından, okunan eser hakkında da kesin bir düşünce oluşmaz. Göz atarak okumada ilgi ve dikkatin önemli bir yeri vardır. Söz gelimi bu konuda yapılacak eğitimde öğrencilere, bir kitap belli bir süre gösterildikten sonra, kitabın yazarının kim olduğu, kapağının şekli ve rengi gibi sorular sorularak, onların göz atarak okumanın önemini kavramaları sağlanmış olur. 

​

Gözden Geçirme: Bu okumanın göz atarak okumadan farkı, sadece belli bir konuya dikkat edilmesidir. Söz gelimi bir antolojide sadece kahramanlık şiirlerine dikkat edilerek okuma bu türden bir okumadır. Gözden geçirmede, belli bir konu ve kavramın aranması esas alınır. Bunun için, diğer konu ve kavramlara dikkat edilmez. Gözden geçirme ile ilgili yapılacak uygulamalarda, belli bir metin kısaca gözden geçirildikten sonra, buna yönelik sorularla, gözden geçirme ile elde edilmesi gereken bilgilerin neler olabileceğine dikkat çekilmiş olur. 

​

Güdümlü Okuma: Okumaya geçilmeden önce, öğretmen bunun anlaşılmasını kolaylaştıracak gerekli bilgileri verir. Ancak bu bilgiler, dikkati eserin özel yönlerine ve ayrıntılarına çekecek özellikte olmamalıdır. Öğretmenin en önemli görevi, öğrencileri yazarın görüş noktasına getirmektir. Okuma sırasında da önemli noktalarda durup incelemeler yaptırmak mümkündür. Her bölümün sonunda, eserin anlamıyla, değerleriyle ilgili sorular sorularak, öğrencilerin yazarın maksadını kavrayıp kavramadıkları kontrol edilmelidir. 

 

TÜRKÇE DERSİ ÖĞRETİM PROGRAMI'NDA YER ALAN OKUMA TEKNİKLERİ 

 

Sessiz Okuma 

Amaç: Öğrencilerin akıcı ve hızlı okumalarını sağla maktır. Sessiz okuma, göz hareketleri ve beyinde meydana gelen okuma sürecine dayanmaktadır. Sesli ve sessiz okuma arasındaki en önemli fark, sesli okumanın sadece anlamayı değil, anlatmayı da kapsamasıdır. 

Uygulama: Sessiz okuma, her gün veya haftada bir defa uygulanabilir. Öğrenciler, sınıfta okunacak olan herhangi bir metni veya kendi istedikleri bir kitabı öğretmenin belirlediği bir sürede okurlar. Bütün sınıf sessiz okuma sürecine katılırken, öğretmen de sessiz okuyarak öğrencilere örnek olur. Bu süreçte öğrencilerin başkalarını rahatsız etme-den okumalarına dikkat edilir. Sessiz okuma sürecinin sonunda, sınıfça veya grup içinde metinle ilgili tartışmalar yapılır. "Bu kitabı neden seçtiniz?", "Kitapta ilginizi çeken noktalar nelerdir?", "Bu kitabı arkadaşlarınıza tavsiye etmenizin sebebi nedir?" gibi sorular sorularak öğrencilerin kitapla ilgili görüşleri alınır. Öğrenciler, metin de ilgilerini çeken veya anlamadıkları bölümleri, metni okurken neler hissettiklerini yazılı veya sözlü olarak ifade eder. 

 

Sesli Okuma 

Amaç: Öğrencilerin okunan metinde geçen kelime lerin nasıl telaffuz edildiğini ve hangi bağlamda kullanıldığını anlamalarını sağlamaktır. Sesli okuma öğrencilerin okuma seviyesini belirlemeye yardımc olurken, dinleyenlerin zihinsel faaliyetlerinin gelişmesine de katkı sağlar. Öğrencilerin düzgü konuşma yeteneğini geliştirir. Sesli ve güzel okuma dinleyicilerin konuya ilgi duymasını sağlar ve okuma zevki uyandırır. 

Uygulama: Sesli okuma farklı şekillerde yapılabilir. Birinci yol, öğretmenin açık ve anlaşılır bir biçimde, herkesin duyacağı bir ses tonuyla örnek okuma yaptıktan sonra, öğrencilere metni kavramaya yönelik sorular sorması ve etkinlikler yaptırmasıdır. Üçüncü yol ise, yine öğretmenin örnek okumasından sonra öğrencilerin gruplara ayrılarak her gruptan bir öğrenci veya grubun tamamının sesli olarak okumasıdır. Sesli okumanın en önemli şartı, kelimeleri doğru telaffuz etmek, okuma zevki uyandırmak ve konuşur gibi okumaktır. Sesli okumada hızlı okumaktan çok. uygun yerlerde duraklama yapmak önemlidir. Ses tonu, metindeki duygu ve düşüncelere bağlı olarak ayarlanmalıdır. Okunan metin dikkatle dinlenmeli. okuma süreci kesintiye uğratılmamalı, düzeltmeler ve açıklamalar okumanın sonuna bırakılmalı, aynı parça sebepsiz yere tekrar okutulmamalıdır. Sesli okuma, gözle algılanıp zihinle kavranan kelime ve kelime gruplarının anlam özelliklerine ve diğer Özelliklerine göre konuşma organları tarafından seslendirilmesidir.

​

Sesli okuma;

• Öğrencinin okuma gelişiminin belirlenmesi, 

• Doğru ve güzel telaffuz alışkanlığının kazandırılması, 

• Standart konuşma dilinin kazanılması, 

• Dinleyenlere bilgi vb. aktarma, 

• Okumanın asıl amacı olan anlamanın gerçekleşmesi, 

• Sessiz okumaya temel oluşturma, 

• Öğrencinin sosyalleşmesine yardım etme gibi hedeflere hizmet eder. 

 

Göz Atarak Okuma 

Amaç: Konunun ayrıntılara girilmeden, ana hatlarıyla kavranmasıdır. 

Uygulama: Metnin içeriğini anlamak ve istenen bilgiye ulaşmak için önce metnin başlığına bakılır; uzunluğu ve biçimi incelenerek metin şekil bakımından değerlendirilir. Metnin konusunu anlamak için gözler hızla metin üzerinde gezdirilir. Zihinde oluşan soruların cevabı olabilecek cümleler bütün olarak okunur. Böylece ayrıntılar atlanarak ana fikre ulaşılmış olur. Öğretmen, verilen metnin ana fikrinin bulunması için belirli bir süre verir. Bu süre sonunda öğrencilerin verdikleri cevaplar tartışılır ve ana fikir söylenir. 

 

Özetleyerek Okuma

Amaç: Konunun ana hatlarının kavranmasını sağlamaktır. 

Uygulama: Metni okumaya başlamadan önce, tahtaya 

"Metinde geçen şahıs ve varlıklar kimlerdir?", "Olaylar nerede ve ne zaman geçmektedir?", "Metnin giriş ve sonuç bölümlerinde ne tür değişiklikler olmuştur?" gibi sorular yazılır. Öğrencilerden metni dinlerken veya okurken bu soruların cevaplarını bulmaya çalışmaları istenir. Okuma süreci zaman zaman kesin-tiye uğratılarak öğrencilere okunan bölümün özetini çıkarmaları için süre verilir. Okuma bittikten sonra, her bölümün özetini bir veya iki cümle ile yeniden ifade etmeleri ve bu cümleleri birleştirerek tek bir paragrafa dönüştürmeleri istenir. Metin ikinci kez okunur ve öğrenciler gerekli düzeltmeleri yaparlar. 

Özetleme sürecinde öğrenci hem metinden anladıklarını sergilemekte hem de bunları yeniden farklı şekilde ifade ederek anlatma becerisini de geliştirmektedir. 

 

Not Alarak Okuma  

Amaç: Öğrencileri okuma sürecinde etkin kılmak (tahminde de etkin kılma olayı vardır), onların önemli bilgi, düşünce ve olayları hatırlamalarını sağlamaktır. 

Uygulama: Sesli ve sessiz okuma sırasında öğren-cilerden, okuma amaçlarına göre not almaları istenir. Bunun için öğrencilere farklı çalışma kâğıtları verile-bilir. 

Sesli okuma öncesinde öğrencilere, metnin türü ve konusu hakkında bilgi verilerek not alma sırasında dikkat etmeleri gereken noktalara değinilir. Öğret-men, önemli cümleleri veya bölümleri ikinci kez okuyarak öğrencilerin dikkatini çeker. Okuma sonun-da öğrencilerin aldıkları notlar değerlendirilir. 

Sessiz okuma sırasında öğrenciler, kartlara veya kâğıtlara önemli gördükleri yerleri not ederler. 

 

İşaretleyerek Okuma 

Amaç: Konuyu anlamaya yardımcı olacak anahtar kelime ve kavramlar ile önemli görülen yerlerin belirlenmesidir. 

Uygulama: Not alma yönteminden farklı olarak 

öğrenciler, önemli gördükleri yerleri metin üzerinde işaretler. Öğrenciler altını çizdikleri veya çeşitli işaretlerle belirledikleri bölümleri, kendi cümleleriyle ifade ederek anlamlı bir metin oluştururlar. Böylece, metin ana hatlarıyla kavranmış olur. 

 

Tahmin Ederek Okuma  

Amaç: Öğrencileri okuma sürecinde etkin kılmak için metinde geçen duygu, düşünce ve olaylarla ilgili merak uyandırmaktır. 

Uygulama: Öğrencilere, metinde geçen bazı kelime ve ifadelerin metnin devamı hakkında fikir verebileceği açıklanır. Tahmin ederek okuma çeşitli yollarla yapılabilir: 

1) Metnin verilen kısmı öğrenciler tarafından okunur. Öğretmen, öğrencilerden "metinde gelişen ve gelişebilecek olayları" iki ayrı sütuna listelemelerini ister. Metnin kalan bölümü öğretmen tarafından okunduktan sonra metindeki olayların nasıl sonuçlandığı ayrı bir sütuna yazılır. Bunun için öğrencilere her bölümle ilgili düşüncelerini yazmaları için üç sütundan oluşan çalışma kâğıdı verilir. 

2) Öğretmen metnin bir kısmını sesli okur. Öğrencilerde merak uyandıran ifadeler ve bunlarla ilgili sorular tahtaya yazılır. Metnin devamında soruların cevapları bulundukça üstleri çizilir. 

3) Öğretmen, öğrencilerden metni okumaya başlama-dan önce, metnin başlığı ve görsel unsurlardan hareketle metnin içeriğine yönelik tahminlerde bulunmalarını ister. Sesli okuma sırasında duraklamalar yaparak "Sizce bundan sonra ne olabilir?", "Metnin devamında olayların tahmin ettiğiniz gibi gelişme-sinin sebebi nedir?" gibi sorularla öğrencinin dikkatini metne yoğunlaştırır. 

 

Soru Sorarak Okuma

Amaç: Okuma öncesinde ve sürecinde öğrencilere sorular hazırlatılarak metin üzerinde düşünmelerini ve metni anlamalarını sağlamaktır. 

Uygulama: Bu yöntemin uygulanması iki şekilde gerçekleştirilir: 

1) Metin sesli veya sessiz okunduktan sonra öğrenciler, okuma sürecinde zihinlerinde oluşan soruları yazarlar. Gruplara ayrılarak bu sorulara cevap ararlar. Her gruptan veya sınıftan bir öğrenci, bir arkadaşına soru sorar. 

2) Öğrenciler metni okumadan önce ve okuma sırasın-da, metnin başlığı ve görsel unsurlarıyla ilgili zihinlerinde oluşan soruları tahtaya yazarlar. Cevaplandırılan soruların üstleri çizilir. 

 

• Soru sorarak okumada, öğrencilerin metni anlamalarını sağlamak için okuma öncesi zihinde uyanan bilgilere ilişkin sorular oluşturulur ve metinde bu soruların cevabı aranır. (Bu uygulanışı seçici dinlemeye benzer.) 

Tahmin ederek okumada, okuma öncesi sadece içerik tahminleri vardır. 

Soru sorarak okumada, okuma sırasında zihinde uyanan sorular tahtaya yazılır. 

Tahmin ederek okumada, okuma sırasında merak uyandıran ifadelerle ilgili sorular tahtaya yazılır. 

 

Söz Korosu

Amaç: Öğrencilerin okuma ve birlikte çalışma becerilerinin geliştirilmesidir. 

Uygulama: Bir şiir veya düz yazı bölümlere ayrılarak bir grup öğrenci tarafından birlikte okunur. Öğrenciler gruplara ayrılır. Metnin, öğretmen tarafından okunarak anlaşılması sağlanır.

 

Söz korosu dört şekil de yapılır: 

1) Hep birlikte okuma: Metnin tamamı, sınıf veya bir grup tarafından okunur. 

2) Grup olarak okuma: Metin bölümlere ayrılarak her grup bir bölümü okur. Veya grup sayısı adetince farklı metinler dağıtılarak her grubun bir metni okuması sağlanır. (Gençliğe Hitabe - Gençliğin Atatürk'e Cevabı) 

3) Karşılıklı okuma: Öğrenciler iki gruba ayrılarak metnin belirlenmiş bölümlerinden birini bir grup. diğer bölümlerini de ikinci grup okur. Özellikle "dedim dedi" redifli, müracaalı şiirlerde kullanılabilir. 

4) Nakaratlı metinleri okuma: Oğrenciler gruplara ayrılarak her bölümü bir grup veya bütün gruplar birlikte okur. Oğrencilerin iki gruba ayrılarak metnin bazı bölümlerini bir grubun okumasının ardından tekrarlanan nakaratlarının diğer grup veya bütün türkü okurken ana bölümleri bir grup seslendirirken grupların birlikte okumasına dayanır. Orneğin bir nakarat bölümlerini diğer grup veya bütün gruplar okur. Metin okunurken şahıs ve varlık kadrosu karakter Özelliklerini yansıtacak şekilde seslendirilir. 

 

Dipnot

Söz korosu bir yazının bir küme ya da sınıfça okunmasıdır, bu okumaya "toplu okuma" olarak adlandıran akademisyenlerde vardır. Söz korosu, iyi bir sesli okuma alışkanlığı kazandırma yollarından biridir. Sözcükleri doğru telaffuz etmek, anlama göre vurgulamak, yazıdaki tamlama ve cümlelere göre duraklama alışkanlıkları kazandırır.  Bireyin sesini ve okuma hızını arkadaşlarına uydura-bilmesi için dikkatli olmaya zorlar. Bir duygu ve düşünceyi arkadaşlarıyla birlikte anlatma heyecan ve zevki de verir. 

 

Okuma Tiyatrosu

Amaç: Öğrencilerin metnin yapısını, dilini ve metin de yer alan şahıs ve varlık kadrosunun özelliklerin anlamalarını sağlamaktır. 

Uygulama: Metin okunduktan sonra diyaloglara dönüştürülerek tiyatro metni haline getirilir. Met İçeriğiyle ilgili değişiklik yapılmaz, konuşma cümlelerinden ve olaylardan hareketle diyaloglar oluşturulur. Her öğrenci okuyacağı bölüme hazırlanır. Ay zamanda metnin kavranması sağlanmalıdır. Öğrenciler, okudukları bölümde vermeleri gereken durguyu, metnin bağlamından hareketle açıklayabilmelidir. 

 

Ezberleme

Amaç: Öğrencilerin hafızalarını güçlendirmek, kültürel ve edebi değere sahip metinlerdeki cümle yapılarını ve söz varlığını kavrayarak Türkçeyi doğru, güzel ve etkili kullanmalarını sağlamaktır. 

Uygulama: Öğrencilerin seviyelerine, ilgi ve ihtiyaçlarına yönelik olarak belirlenen metinler (şiirler, kısa düz yazılar, güzel sözler vb.), belirli bir süre içinde öğ-renciler tarafından ezberlenir. Ezberlenen metinler, sınıf içi veya sınıf dışı etkinliklerde sunulur. Böylelikle öğrencilerin söz varlığı zenginleşir, Türkçeyi kurallarına uygun kullanma becerileri ve öz güvenleri gelişir. 

 

Metinlerle İlişkilendirme

Amaç: Öğrencilerin, okudukları metinle diğer metinler arasında ilişki kurmasını sağlayarak düşünme becerilerini geliştirmektir. 

Uygulama: Metin okunduktan sonra öğrencilere, 

daha önce okudukları diğer metinlerle ne gibi benzerliklerinin olduğu sorulur. Metinler arasında yer, zaman, şahıs ve varlık kadrosu, konu, düşünce ve olay bakımlarından ilişki kurmaları istenir. "Bu kitabın konusu ile daha önce okuduğumuz '.....' adlı kitabın konusu arasında nasıl bir ilişki vardır?", "Bu iki kitap arasında şahıs ve varlık kadrosu yönlerinden nasıl benzerlikler bulunmaktadır?" gibi sorularla öğren-cilere yol gösterilir. 

 

Tartışarak Okuma

Amaç: Öğrencilerin, metinde işlenen konuyla ilgili bilgi, duygu ve düşüncelerini başkalarıyla paylaşmalarını ve onların bilgi ve görüşlerinden yararlanarak farklı bakış açıları kazanmalarını sağlamaktır. 

Uygulama: Bu yöntem, metin bölümlere ayrılarak uygulanabileceği gibi metnin bütününe yönelik olarak da uygulanabilir. Tartışma sınıfça veya küçük gruplar hâlinde yapılabilir. Tartışma sonunda varılan ortak düşünceler not edilerek metin halinde sunulur. Bütün öğrencilerin tartışmaya katılması ve birbirlerinin düşüncelerine saygı duyması sağlanır. 

 

Eleştirel Okuma 

Amaç: Öğrencilere okudukları hakkında soru sorma alışkanlığı kazandırarak konu hakkında düşünmelerini sağlamak; konuyu olumlu ve olumsuz yanlarıyla ve tarafsız bir bakış açısıyla değerlendirerek kendi doğrularını buldurmaktır. 

Uygulama: Metin okunurken öğrenciler, katılıp katılmadıkları yerleri belirler ve zihinlerinde oluşan sorulara cevap ararlar. Duygu, düşünce ve olaylar arasında neden-sonuç ilişkisi kurmaya çalışırlar. Kişisel deneyimlerinden hareketle okuduklarını anlamlandırırlar. 

 

Grup Olarak Okuma

Amaç: Öğrencilerin okudukları metinle ilgili farklı görüşleri değerlendirmelerini ve grup çalışmasında görev alarak sorumluluk bilincine sahip olmalarını sağlamaktır. 

Uygulama: Öğrenciler gruplara ayrılarak kendi seçtikleri bir kitabı veya metni okurlar. Grup içinde her öğrenci bir görev alır. (Başkan, okuma sürecinde oturumu yönetir. Sözcü, okuma sonrasında grubun görüşlerini diğer gruplara aktarır. Yazıcı, okuma sonrasında anlaşılanları ortak bir metne dönüştürür. Resimleyici, anlaşılanları resimler.) Grup üyeleri, okudukları kitap veya metinle ilgili görüş alışverişinde bulunurlar. Hazırlanan açık uçlu sorular etrafında tartışılarak metnin kavranması sağlanır. Grup, görüşlerini ve resimlerini diğer gruplarla paylaşır. 

 

Hızlı Okuma

Amaç: Sessiz olarak bir dakikada okunan kelime sayısını anlama düzeyini arttırmak ve metni, geri dönüşler olmadan temel kavram ve olayı anlayacak biçimde okumayı sağlamaktır. Hızlı okuma, düşünme hızını arttırarak anlama düzeyini ve algılama becerisini geliştirir, araştırma ve inceleme çalışmalarında kısa sürede daha çok bilgiye ulaşılmasını da sağlar. 

Uygulama: Hızlı okuma, zihinsel okuma olarak da 

adlandırılır. Bu nedenle gözlerin ve beynin birlikte kullanılması için eğitilmesi gerekmektedir.

Bunun için; 

• Göz kaslarını güçlendirme, 

• Benzer kelimeleri ayırt etme, 

• Görme yelpazesini genişletme, 

• Geriye dönüşler yapmadan okuma gibi çalışmaların yaptırılması gerekir. 

 

Kelimelerin alt ve orta noktalarına bakarak görme alanını genişletmek, uzun süreli okuyabilmek için çeşitli göz jimnastikleri yaptırarak göz kaslarını güçlendirmek, kelime ve kelime gruplarını çabuk tanıyarak benzer kelimeleri ayırt etmek göz hızını arttırır. Bütünü kolay  gören ve kelimeler arasındaki anlam bütünlüğünü kurabilen bir okuyucu, geri dönüşler yapmaz. 

​

Öğrencilerin etkili bir hızlı okuma yapabilmeleri için aşağıdaki durumlara dikkat etmeleri gerekir: 

​

• Kişisel okuma alışkanlıklarını belirleyerek anlamayı zorlaştıran yanlışlardan kurtulmak 

• Görme alanını ve göz kaslarını geliştirmek 

• Beyni daha etkin kullanmayı sağlayarak analitik düşünme yeteneği kazandırmak 

• Okuma hızını arttırmak 

• Okumayı bir araç haline getirerek hayat boyu okuma alışkanlığı yerleştirmek.